Müasir dövrdə körpələrin yelləncəkdə, yemək süfrəsində və ya ağlayarkən sakitləşdirilməsi üçün əllərinə planşet və ya telefon verilməsi adi halaçevrilib. Valideynlər üçün bu, qısa müddətli bir xilas yolu kimi görünsə də, əslində erkən yaş dövründə ekran qarşısında keçirilən hər saat uşağın gələcəkpsixoloji, koqnitiv və sosial sağlamlığına vurulan böyük zərbədir. 

Körpə Beyni və Ekran: 0-6 Yaşda Nə Baş Verir?

   İnsan beyni doğumdan sonra xarici stimullarla formalaşmağa başlayır. Xüsusilə həyatın ilk illərində beyin plastisiyası maksimum səviyyədədir. Lakin ekranlar uşağa passiv, hazır və sürətli vizual məlumatlar ötürür. Beynin qərar vermək, emosiyaları idarə etmək və impuls nəzarətindən məsul olan ön lobu(prefrontal korteks) ekran qarşısında passiv qalır. Eyni zamanda, cizgi filmlərindəki saniyədə bir dəyişən parlaq səhnələr uşağın beynini həddindən artıqstimullaşdırır və süni şəkildə yüksək miqdardadopamin sekresiyasına səbəb olur. Real həyat isə ekran qədər parlaq və sürətli olmadıqda, uşaq üçün darıxdırıcı görünür.

Nitq İnkişafında Ləngimə və Ünsiyyət Problemləri

    Valideynlərin ən çox səhv saldığı məqamlardan biri uşağın telefonda xarici dildə mahnılar dinlədiyinivə ya cizgi filmi izlədiyini görüncə bunun "inkişafadəstək" olduğunu düşünməsidir. Halbuki nitq birtərəfli proses deyil; o, qarşılıqlı ünsiyyət, mimika, göz təmasıvə artikulyasiyanı tələb edir.

• 0-3 yaş arası dövrdə canlı ünsiyyətdən məhrum qalan uşaqlarda istək ifadə etmək bacarığı zəifləyir.

• Ekran birtərəfli informasiya axını olduğu üçün uşağın suallarına cavab vermir və dialoq qurmur.

• Nəticədə uşaqlar özlərini ifadə edə bilmədikləri üçün aqressivləşir və ya sosial-kommunikativ geriləmə yaşayırlar.

Diqqətin Mərkəzlənmə Problemləri və Hiperaktivlik

   Ekran asılılığı olan uşaqlarda diqqət dağınıqlığı və fokuslanma çətinliyi qaçılmazdır. Hər şeyin bir toxunuşla dərhal baş verdiyi rəqəmsal aləmə öyrəşənuşaq real həyatda səbr tələb edən proseslərə (məsələn, bir oyuncaqla uzun müddət oynamaq və ya nağıl dinləmək) diqqətini yönəldə bilmir. Həddindən artıqekran istifadəsi uşaqlarda diqqət əskikliyi və hiperaktivlik pozuntusuna bənzər simptomların yaranmasına və ya mövcud meyarların daha da güclənməsinə yol açır.

Valideynin və Ailə Mühitinin Rolu

   Ekran asılılığının yaranmasında əsas məsuliyyət tək texnologiyanın deyil, həm də ailənin yanlış yanaşmalarının üzərinə düşür. "Virtual dayə" sindromu– yəni valideynin yorğun olduğu üçün uşağın başını qatmaq məqsədilə dərhal telefon uzatması – uşağın emosional ehtiyaclarına məhəl qoymamaq deməkdir. Eyni zamanda, valideynin özünün daimi ekrana bağlıolması uşaq üçün ən pis nümunədir. Valideyn uşağın qəzəb və ya stres anında emosiyasını sakitləşdirməküçün ona ekran verməklə uşağın öz duyğuları ilə təkbaşına mübarizə aparmaq bacarığını əlindən alır.

Ekran Asılılığının Psixoloji İnkişafla Əlaqəsi

   Sosial inkişaf və emosional tənzimləmə uşağın psixoloji rifahı ilə sıx əlaqəlidir. Erkən yaşda ekranla əhatə olunan uşaqlar real sosial əlaqələr qurmaqda, empatiya yaratmaqda və daxili emosional vəziyyətlərini idarə etməkdə çətinlik çəkirlər. Uşaqlar ekran arxasından çıxıb canlı ünsiyyətə qoşulduqcaözünə inamları artır və sağlam sosial mühitdə formalaşırlar.

Rəqəmsal vasitələrin uşaq həyatındakı yeri ciddi şəkildə tənzimlənməlidir. Uşaqlarda bu bacarıqların və sağlam sərhədlərin erkən yaşlarda qoyulması onların gələcəkdə daha balanslı, diqqətli və emosional cəhətdən dayanıqlı fərdlər kimi böyüməsinə imkan verir. Bu məsuliyyət yalnız valideynlərdən deyil, bütüncəmiyyətin maariflənməsindən asılıdır.

                                                 Psixoloq: İsmayılzadə Nərminə