Erkən yaş (0-3 yaş)

0-3 yaş erkən yaş dövr adlanır. Bu dövrdə valideyn övladının sağlam böyüməsini təmin etməli, inkişafını dəstəkləməlidir. Bu istiqamətdə daha çox məlumat əldə etmək və övladınızın inkişafında müsbət addımlar atmaq üçün “Erkən yaş” bölməmizi izləyin.

Sağlamlıq

Qidalanma

İnkişafın stimullaşdırılması

Psixologiya və Qayğı

Təhlükəsizlik

Oyun və fəaliyyətlər

Məqalələr

Uşaqlarda burun qanaxması

Uşaqda burun qanaması ümumiyyətlə, heç bir səbəb olmadan, qəfildən baş verə bilər. Çox vaxt qanaxma qısa müddətdən sonra öz-özünə dayanır. Qanaxma uzun müddət davam edərsə, uşaq özünü zəif hiss edir, solğun olur, təzyiqi aşağı düşür, soyuq tər basır və başı fırlanır. Uzun müddət davam edən qanaxma böyük qan itkisinə, anemiyanın inkişafına səbəb olur. Uşağın nə qədər qan itirdiyini təyin etmək mümkün deyil, qanın bir hissəsini uşaq sadəcə udur.

Uşaqlarda burun qanamasının səbəbləri nədir?

  • Çox vaxt qanaxma burnun zədələnməsi nəticəsində baş verir. Uşaqların burnunda çox sayda damar olduğundan və səthə yaxın yerləşdiyindən, həmçinin selikli qişa incə olduğundan, buruna dəyən hər hansı bir zərbə qanaxmaya səbəb ola bilər.

  • Bəzən körpələrin burnuna bir şey tıxaması qan damarlarını zədələyərək, qanaxmaya səbəb olur.

  • Çox quru hava ilə nəfəsalma zamanı burnun selikli qişası quruyur, elastikliyini itirir və asqırarkən  çatlayaraq, qanaxmaya səbəb olur.

  • Damar keçiriciliyinin artması zamanı  iltihab, soyuqdəymə, qrip  zamanı burun qanaxması müşahidə oluna bilər. Bir qayda olaraq, damar divarının keçiriciliyinin artmasına irsi meyillilik olur.

  • Vegeto-damar distoniyasından əziyyət çəkən uşaqlarda, xüsusən yeniyetməlik dövründə qan təzyiqində tez-tez kəskin dəyişiklik nəticəsində burun qanaması meydana gələ bilər. 

  • Həddindən artıq istiləşmə, gün vurması da burun qanamasına səbəb ola bilər. 

  • Yeniyetmə qızlarda hormonal dəyişikliklər zamanı burun qanamaları ola bilər. Bu qanamalar yaşla əlaqədar yox olur. 

  • Burun çəpərinin əyriliyi burun qanamasına və burun tənəffüsünün pozulmasına səbəb ola bilir.  

  • Bəzən burun qanamaları burundakı xoş və ya bədxassəli bir şişin, qan xəstəliklərinin əlaməti ola bilər.

Uşağın burnundan qan gəlirsə nə etməli?

  • Uşağı sakitləşdirin (və özünüz sakitləşin). 

  • Uşaqdan başını bir az irəli əyməsini xahiş edərək otuzdurun. Körpəni qucağınıza götürün və dik vəziyyətdə saxlayın, başını bir az irəli əyin. Burun qanaması zamanı başı geri atmaq olmaz! Bu, qanın nəfəs borusuna və ya burun-udlağa axmasına, qanlı qusmaya və ya sonradan pnevmoniyaya səbəb ola bilər. Həmçinin belə vəziyyətdə uşağın nə qədər qan itirməsini bilməyəcəksiniz.

  • Pəncərəni açaraq təmiz hava axınını təmin edin. Paltarların düymələrin açın. Uşağa ağızdan dərin nəfəs almasını deyin.

  • Burun kökünə soyuq bir şey – dəsmalla bükülmüş buz və ya soyuq suya batırılmış bez qoyun. Ayaqlar, əksinə, isti olmalıdır.

  • Burun qanadını barmaqlarınızla sıxın. Kömək etmirsə, 3%-li hidrogen peroksid məhlulunda isladılmış steril bir pambıq çubuğu, xüsusi hemostatik (qankəsici) süngəri burun dəliyinə qoyun.

  • Qan dayandırıldıqdan dərhal sonra uşağa yemək, çay və ya kakao verməyin. Bu, damarların genişlənməsinə səbəb olacaq və qanaxma yenidən başlayacaq.

  • Qanaxma şiddətlidirsə və dayandırıla bilmirsə, dərhal təcili yardım çağırın.
     

Ana südünün tərkibi

Həyatın ilk ilində uşaqların, xüsusən yeni doğulmuş uşaqların ana südü ilə qidalanması yeganə fizioloji haldır. Orqanların, sistemlərin və bütövlükdə orqanizmin tam inkişafı prosesi bətndaxili dövrdə tam başa çatmır. Yetkinləşmə, diferensiasiya prosesi uşaq doğulandan sonra da davam edir. Həyatın ilk ilində bu proseslər daha sürətlə davam edir və buna görə körpələr endogen və ekzogen təsirlərə daha həssasdırlar. Bu dövrdə normal inkişaf  və adaptasiya prosesləri üçün düzgün  qidalanma xüsusilə əhəmiyyətlidir. 

 Ana südü körpələrin böyüməsi və inkişafı üçün ən ideal qida olub, körpəni ehtiyacı olduğu miqdarda  makro və mikronutriyentlərlə təmin edir. Ana südünün tərkibində 500-ə yaxın komponent vardır ki, bunların bəziləri hələ axıradək öyrənilməyib. Halbuki ən keyfiyyətli süd qarışıqlarında belə bu komponentlərin sayı 50-dən çox deyil. Hətta  müasir mükəmməl texnologiyalar belə ana südü ilə eyni tərkibli süd qarışıqları yaratmağa imkan vermir. Ana südünün tərkibində olan qida maddələrinin (zülal, yağ, karbohidratlar) nisbəti ən ideal səviyyədədir. Bir sözlə, nə keyfiyyətinə, nə də tərkibinə görə ana südündə olan bioloji aktiv  birləşmələri tam təkrarlamaq mümkün deyil.

Ana südünün tərkibinin 87%-i körpənin orqanizmi tərəfindən daha yaxşı sorulan bioloji aktiv sudan təşkil olunub. Beləliklə, ana südü qida olmaqla yanaşı, uşağın suya olan tələbatını tamamilə və gigiyenik baxımdan təhlükəsiz olaraq  ödəyir.

Ana südü zülalın ümumi miqdar və tərkibi ilə fərqlənir. İnsanın südü digər məməlilərin südündən tərkibində daha az protein olması ilə fərqlənir. Ana südündəki zülallar ümumi kütlənin təqribən 1%-ni təşkil edir. Ana südündə zülalın miqdarı 9-1,3 qr/dl müəyyən edilir. Zülalın miqdarı yetkin süddə daha da azalır. Belə ki, daha yüksək zülal konsentrasiyası körpənin böyrəklərini çox yükləyə və həzm prosesini poza bilər. 

Ana südündə olan 18 zülal fraksiyasının qan zərdabında olanlarla eyni olduğu aşkar olunmuşdur. Ana südündə zülalların aşağıdakı fraksiyaları müəyyən olunur: kazein, α-laktalbumin, laktoferrin,  lizosim, immunqlobulin A (Ig A), zərdab albumini və s. Bundan əlavə, müəyyən bir konsentrasiyada  qeyri-protein azot komponenti (sidik cövhəri, sidik turşusu, kreatinin, kreatin, amin turşuları, nukleotidlər, müxtəlif  “südlü” azot əsasları) müəyyən olunub.

 Ana südü ilə daxil olan zülalın ümumi miqdarının cəmi 0,8%-i həzm, yəni qidalanma üçün nəzərdə tutulub. Qalan protein hidrolizə uğramır və IgA  95.2%, IgG - 2.9%, IgM - 1.9% şəklindədir. İnək südündə IgG üstünlük təşkil edir (90%). Ana südündə olan optimal protein miqdarı həm orqanizmin plastik və enerji ehtiyaclarını ödəmək üçün kifayətdir, həm də yeni doğulmuş uşağın maddələr mübadiləsi səviyyəsinə uyğundur. Ana südündəki proteinlərin heç biri inək südündəki ilə eyni deyil. Ana südündə çətin həzm olunan kazeinin miqdarı azlıq təşkil edir. Laktasiya dövründə zərdab zülallarının kazeinə nisbəti dəyişir; ağız südündə 80:20 arasında olduğu halda, yetkin süddə 60:40 olur. İnək südündə isə bu nisbət 20:80 nisbətindədir. Laktasiya dövründə ana südünün tərkibindəki  kazeinin miqdarının artımı qidalanma arasındakı müddəti artırmağa imkan verir.

Ana südü əvəz olunmayan amin turşuları ilə zəngindir. Orqanizmdəki amin turşularının çox hissəsinin protein hidrolizi nəticəsində meydana gəldiyi məlumdur. Ana südündə olan amin turşularının müəyyən bir hissəsi hidrolitik deyil, ancaq sərbəst formada olur. Ana südündə xüsusilə sərbəst taurinin yüksək konsentrasiyası yeni doğulmuş uşağın bu amin turşusuna olan  ehtiyacını ödəmək üçün uyğunlaşma mexanizmi kimi qəbul edilə bilər. Taurin hüceyrə mübadiləsində mühüm rol oynayaraq, antioksidant xüsusiyyətə malikdir. İnək südü proteinlərinin amin turşu tərkibi də ana südü zülallarının amin turşu tərkibindən çox fərqlidir. Ana südündə DNT və RNT zəncirini əmələ gətirən nukleotidlər (N) - biopolimerlər müəyyən olunmuşdur. Nukleotidlər immun cavabın formalaşmasında iştirak etməklə yanaşı, universal enerji mənbəyi olmaqla hüceyrələrin böyüməsinə və bölünməsinə kömək edir, həmçinin normal bağırsaq florasının formalaşmasında iştirak edir. İnsan bədənində nukleotidlərin sintezi məhduddur, böyük enerji  sərfi tələb edir və yalnız bəzi toxumalarda mümkündür. Nukleotidlərin insan orqanizminə daxil olmasının demək olar ki, yeganə imkanı onların yeməklə daxil olmasıdır.  

Ana südündəki yağların miqdarı 3.2-3.6 g/dl-r. Ana südündə olan lipidlərin 95%-i triqliseridlər (TG), 3-4% fosfolipidlər (PL) və sterollardır (0.1- 0.01%).  Ana südü beynin inkişafı və sinirlərin miyelinizasiyası  üçün vacib olan doymamış yağ turşuları, xüsusən  ω-6  ω-3  ilə zəngindir. Bu səbəbdən ana südü ilə qidalanma psixi reaksiyaların inkişafına müsbət təsir göstərir, uşağın gələcəkdə daha yüksək intellektual inkişafına zəmin yaradır.

Ana südündəki karbohidratların əsas mənbəyi β-laktozadır. Karbohidratların konsentrasiyası ağız südündə 4.5% -ə, yetkin süddə 7.0%-ə qədərdir. Laktoza ana südündə olan bütün şəkərin 80-90%-ni təşkil edir və uşağın enerji ehtiyacının 40%-ni ödəyir. β-laktoza Fe, Са, Mg, Mn, Zn sorulmasını təmin edir, mərkəzi sinir sisteminin inkişafına müsbət təsir göstərir, bifidum və laktobakteriyaların inkişafına kömək edir. 

İnsanın südündə olan mineral maddələrin miqdarı digər məməlilərin südündəkinə nisbətən xeyli aşağıdır. Lakin ana südündə olan mineral və mikroelementlərin yüksək bioloji dəyəri sayəsində  miqdar az olsa belə, həyatın ilk aylarında (4-6 ay) körpənin ehtiyaclarını tam ödəyir. Ana südündə uşağa lazım olan miqdarda vitaminlər, uşağın inkişafı üçün vacib olan müxtəlif bioloji aktiv maddələr, hormonlar, məsələn, boy hormonu, enerji mübadiləsinə təsir edən leptin, adiponektin, insulin, qrelin, rezistin, obestatin, YY peptid, qlyukaqona oxşar peptid var.

Yeni doğulmuş körpələrdə həzm şirələri az ifraz  olunduğu üçün  mədə- bağırsaq sistemi qidanı həzm etməyə tam hazır deyil. Ana südünün tərkibində  xüsusi fermentlər olduğu üçün, süd özü-özünü parçalayır və asanlıqla sorulur ( ana südü 1.5-2.5 saata, süni süd qarışıqları isə 3-4 saata həzm olunur). Ana südündə çox miqdarda proteolitik maddələr var: aktiv proteazlar, proenzimlər, proteaz aktivatorları, proteaz inhibitorları. Fermentlər qismən qandan, qismən də süd vəzinin epitel hüceyrələrində və immun hüceyrələrdə əmələ gəlir. Ana südündə plazmin, tripsin-2, elastaz, katepsin D, trombin, kallikrein, karboksi və aminopeptidaza müəyyən edilir.

Ana südünün əsas kimyəvi tərkibi bənzərsiz və balanslaşdırılmışdır, lakin hazırda onun hüceyrə tərkibi getdikcə daha çox maraq  doğurur. Bioaktiv zülallar hüceyrələrin qidalanmasından əlavə fermentativ, böyüməni stimullaşdırma, immun sisteminin modulyasiyası və patogen mikroorqanizmlərdən qorunma funksiyasını daşıyır. Ana südündə bioaktiv zülallar: laktoferrin, lizosim, ifraz olunan immunoglobulin A, haptokorrin, laktoperoksidaza, A-laktalbumin, lipaza ilə stimullaşdırılmış öd turşusu, β- və k-kazein, şiş böyümə faktoru β müəyyən olunur.  

Körpələrdə immun sistem zəif olduğu üçün asanlıqla müxtəlif infeksion xəstəliklərə tutula və bu xəstəlikləri daha ağır keçirə bilərlər. Ana südünün qoruyucu  qabiliyyəti onun tərkibindən qaynaqlanır. Ana südünün tərkibində uşağı yoluxucu xəstəliklərdən qoruyan bir çox amillər, milyonlarla canlı hüceyrə müəyyən edilir. Ana südünün başqa bir antiinfeksion xüsusiyyəti normal bağırsaq florasının inkişafına şərait yaradaraq immuniteti möhkəmləndirməsi, uşağı mikroblardan və parazitlərdən qorumasıdır.  Ana südünün antiseptik qabiliyyəti də var. Döş giləsini və gilə ətrafı nahiyəni ana südü ilə silmək infeksiyalaşma təhlükəsini aradan qaldırır. 

2007-ci ildə professor Peter Hartmann və Qərbi Avstraliya Universitetindən olan qrupu ilk dəfə olaraq ana südündə sütun hüceyrələrinin varlığını kəşf etdi. Bunlar universal sütun hüceyrələrdir. Bunlardan hər üç rüşeym vərəqi (endoderma, mezoderma və ektoderma) inkişaf edə bilər. Həmçinin embrional sütun hüceyrələri də var ki, bunlar da bədənin hər hansı bir toxumasına  diferensiasiya oluna bilər.

Ana südünün tərkibi  hələ  tam öyrənilməyib. Lakin artıq məlum olan faktlar belə ana südünün unikallığını, körpənin indiki və gələcək sağlamlığında, inkişafında əvəzolunmaz rolunu sübut edir.

 

Mənbələr

  1. Mackie R.I., Sghr A., Gaskins H.R. Delovmental microbial ecology of the neonatal gastrointestinal tract // Am. J. Clin. Nutr. – 1999. WHO.

  2. Infant and young child nutrition. Geneva (Switzerland): WHO; 2003. http://www.who.int/ nutrition/publications/infantfeeding/en

  3. И.Н. ЗАХАРОВА, д.м.н., профессор, Е.Б. МАЧНЕВА, к.м.н., И.С.ОБЛОГИНА “ ГРУДНОЕ МОЛОКО – ЖИВАЯ ТКАНЬ!” , 2017












 

Angina

Angina (kəskin tonzillit) yuxarı tənəffüs yollarının tez-tez rast gəlinən xəstəliklərindən olub, badamcıqlarda və digər limfoid toxumalarda gedən iltihabı proses və bədənin ümumi intoksikasiyasının inkişafı ilə xarakterizə olunur. Xəstəliyə müxtəlif mikroorqanizmlər – viruslar, bakteriyalar, göbələklər səbəb olur. Anginanın ən çox yayılmış törədicisi streptokoklardır. Eyni zamanda, virus mənşəli anginalara da çox təsadüf edilir. Xəstəliyin klinik təzahürləri streptokok angina ilə çox oxşardır, lakin  mühüm fərqlər var. Onları yalnız həkim təyin edə bilər.

Xəstəlik adətən hava-damcı yolu ilə yayılır. Bununla yanaşı, evdə ümumi məişət  vasitələrindən istifadə edərkən də yoluxma mümkündür. İnfeksiyanın yaxın təmasda yoluxması xəstəliyin ilk günündən mümkündür. Kiçik uşaqlar infeksiyaya xüsusilə həssasdırlar.

Yerli immunitet zəif olduğu halda, mikroblar badamcıqlarda qalır və aktiv şəkildə çoxalmağa başlayır. Beləliklə, badamcıqlar iltihablaşır və özləri bir infeksiya mənbəyinə çevrilir. Eyni zamanda, mikrobların həyat fəaliyyətinin zəhərli məhsulları qana sorulur, orqanizmdə yerli və ümumi iltihabı reaksiyaya səbəb olur. Xəstəlik vaxtında müalicə edilmədikdə ciddi ağırlaşmalar – revmatik xəstəlik, infeksion artrit, nefrit, meningit və digər patologiyalar meydana çıxa bilər.

Anginanın ümumi əlamətləri:

  • temperaturun 38-39˚С və daha yuxarı qalxması, titrətmə

  • udqunma zamanı boğazda ağrı

  • regionar limfa düyünlərinin böyüməsi

  • ümumi halsızlıq, zəiflik

  • iştahanın azalması

  • kiçik uşaqlarda ağlağanlıq

Müayinə zamanı  badamcıqlarda və ətraf toxumalarda qızartı, şişkinlik, bəzən irin tıxacları müəyyən olunur. 

 

Anginanın müalicəsi

Uşaqda anginanın olmasından şübhələndikdə valideynlər dərhal ixtisaslı bir mütəxəssisdən məsləhət almalıdırlar. Özbaşına müalicə uşağın sağlamlığına düzəlməyən zərər verə bilər. Həkim xəstəliyin növü və mərhələsinə uyğun olaraq optimal müalicəni təyin edir.

Bakterial (streptokok) angina zamanı antibiotiklər (patogenin həssaslığını nəzərə alaraq) təyin edilir. Badamcıqların virus mənşəli zədələnməsi zamanı isə  antibiotiklərin istifadəsi göstəriş deyil. Xəstəyə virus əleyhinə preparatlar təyin olunur. Angina göbələklər tərəfindən törədildikdə uşağa göbələk əleyhinə  dərmanlar verilir.

İltihabı azaltmaq və boğaz ağrısını aradan qaldırmaq üçün yerli spreylərdən, sorma dərmanlardan, qarqaralardan istifadə edilə bilər. Kiçik uşaqlarda ağız boşluğunu antiseptik məhlullarla yumaq olar. Yerli prosedurların istifadəsi xəstəliyə səbəb olan mikroorqanizmlərə birbaşa təsir göstərməyə imkam verir, sağalma prosesini əhəmiyyətli dərəcədə sürətləndirir və paratonzilyar abses, flegmona və s. kimi ağırlaşmaların qarşısını alır. 

Uşaqlarda anginanın müalicəsində dərman preparatları ilə yanaşı fizioterapiya metodları da yaxşı effekt verir. Həkim uşağın  yaşını, xəstəliyi ağırlıq dərəcəsini və mərhələsini nəzərə alaraq, ultrasəs müalicəsi, UBŞ, inhalyasiya, UYT, elektroforez, fonoforez, maqnit terapiyası, fototerapiya və s. təyin edə bilər.

 

Ümumi tövsiyələr

Angina yoluxucu bir xəstəlik olduğu üçün xəstə uşaq müvəqqəti təcrid olunmalıdır. Kəskin tonzillit demək olar ki, həmişə yüksək temperaturla müşayiət olunur. Bu səbəbdən valideynlər uşağın yataqda qalmasına nəzarət etməli, yüksək temperaturu aşağı salmağa çalışmalıdırlar. İnfeksiyanın orqanizmdən kənarlaşdırılmasını sürətləndirmək və susuzlaşmanın qarşısını almaq üçün körpəyə çox miqdarda təmiz su, kompot, meyvə şirələri və digər mayelər verilməlidir. Bundan əlavə, valideynlər uşağı düzgün qidalandırmalıdırlar; udlağın qıcıqlanmasının qarşısını almaq üçün isti, kobud, ədviyyatlı, qızardılmış və duzlu qidalar istisna edilməlidir. Uşaq pəhrizində qaynadılmış və ya buxarda bişmiş yeməklər, meyvə və tərəvəz püreləri, az yağlı bulyonlar olmalıdır.

Bütün hallarda unutmamalıyıq ki, müalicənin vaxtında başlaması və düzgün, hərtərəfli aparılması oynaqlar, böyrəklər və ürək tərəfindən ciddi fəsadların yaranma riskini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır. 

 

 

Erkən yaşlı uşaqlarda yuxu

Erkən yaşlı uşaqların yuxu problemləri valideynlərin  pediatra və uşaq nevroloquna  müraciət etməsinin ən çox yayılmış səbəblərindən biridir. Həqiqətən, uşağın yaxşı yuxusu onun sağlamlığına dəlalət edir. Uşaq rahat yatmırsa, xüsusən gecələr tez-tez oyanır, ağlayırsa, valideynlər narahat olurlar: "Pis yuxu daha ciddi problemləri göstərmir ki?"

Uşaqların yuxusu böyüklərdən fərqlənirmi? 

Yuxu bir-birini ardıcıl əvəz edən fazalardan ibarətdir: yavaş və sürətli. Körpənin yuxusu böyüklərin yuxusundan fərqlidir. Erkən yaşlı uşaqlarda yuxunun çox hissəsi sürətli yuxunun payına düşür. Bu, yuxugörmə mərhələsidir. Yuxugörmə mərhələsində ana uşağın göz almalarının qapalı göz qapaqları altında tez-tez hərəkət etdiyini müşahidə edə bilər. Bu mərhələdə qıcıqlandırıcı faktorlardan (səs, tərpəniş , körpədə hər hansı bir narahatlıq) oyanma ehtimalı daha yüksəkdir. Yeni doğulmuş uşaqların yuxusu daha səthi və həssasdır, onlar tez-tez oyanırlar və bu, normal haldır. 

Uşaq nə qədər kiçik olarsa, o qədər çox yatmalıdır. Yeni doğulmuş uşaqlar günün çox hissəsini yatır. Yaşa görə normal yuxu müddəti aşağıdakı kimi olmalıdır:

  • 0-3 ayda 14-17 saat

  • 4-11 ayda 12-16 saat

  • 1-2 yaşda 11-14 saat

  • 3-4 yaşda 10-13 saat

Fərdi xüsusiyyətlərinə görə bəzi uşaqların həmyaşıdlarına nisbətən yuxuya tələbatı  daha az ola bilər. Əgər uşaq  nisbətən az yatır, lakin özünü yaxşı hiss edirsə, narahat olmaq lazım deyil. Körpənizin böyüdüyünü və ya fərqli bir yuxu rejiminə ehtiyac duyduğunu aşağıdakı əlamətlərlə başa düşə bilərsiniz: 

  • uşaq çətinliklə yuxuya gedir 

  • günorta yuxusundan sonra erkən oyanır

  • bütün günü aktiv olur

Erkən yaşlı uşaqlarda yuxu pozuntularının yaranma səbəbləri hansılardır?

Körpələrdə sinir sistemi hələ tam yetkinləşməmişdir. Buna görə də bəzi hallarda "yuxu-oyaqlıq" ritminin bir-birini aydın əvəz etmə prosesi pozula bilər. Bu zaman uşaq narahat olur, çox ağlayır, çünki oyanma tormozlanmadan daha yaxşı “işləyir”. Yenidoğulmuş körpələrdə tez-tez axşam düşdükdə və ya hava şəraitinin dəyişməsi ilə narahatlıq artır. Belə hallar müvəqqəti olub, adətən müalicə tələb etmir. Adətən, 6 aya qədər yuxu ritmi formalaşır.

Uşaqlarda yuxu pozuntusuna çox vaxt valideynlərin yanlış hərəkətləri səbəb olur:

  • uşaq artıq yuxuda olarkən yatağa qoyulur

  • uşaq  əmziklə yuxuya getməyə alışır

  • uşaq böyüklərdən biri ilə yuxuya getməyə alışır

  • uşağın yatağının yeri tez-tez dəyişir

  • uşaq qalmaqalla yatağa gedir 

Erkən yaşlı uşaqlarda  rahat yuxu üçün nə etmək olar?

Valideynlər yuxu rejimini qaydaya salan müəyyən şərtlərə riayət edərlərsə, adətən yuxu pozuntusu zamanla düzəlir: 

  • Yenidoğulmuş uşaq olan otaqda çox səs-küy, kəskin qıcıqlandırıcı faktorlar aradan qaldırılmalıdır. Eyni zamanda kiçik yaşlı uşağı kənar səs-küydən tam təcrid etməyin. Əgər körpə yuxu zamanı işləyən paltaryuyan maşının yumşaq səsini, valideynlərinin sakit danışığını eşidərsə, bu səslərə alışacaq, yuxuda onlardan qorxmayacaq və buna görə daha yaxşı yatacaq, valideynlər körpəni oyatmaqdan qorxmadan adi fəaliyyətlərini davam etdirə biləcəklər. 

  • Yatağa getməzdən əvvəl uşağın yatdığı otağı havalandırmaq lazımdır. Təmiz hava körpənizin daha yaxşı yatmasına kömək edəcəkdir. Açıq havada yatmaq çox faydalıdır. Bu, eyni zamanda bədənin soyuqdəyməyə müqavimətini də artırır. Böyük yaşlı uşaqlar üçün yatmazdan əvvəl gəzintilər  çox faydalıdır. Uşaq olan otaqda siqaret çəkmək olmaz!

  • Yaxşı yuxu üçün yatağın rahat olması da vacibdir. Yatarkən uşağa çox isti və ya soyuq olmamalıdır. Buna görə, yorğan mövsümə və otaqdakı ümumi istiliyə uyğun olmalıdır. 1 yaşdan böyük uşaqlar üçün yastığın düzgün seçiminə, xüsusən də hündürlüyünə diqqət yetirin. Yastığın düzgün qoyulması vacibdir: yastığın kənarı boyunda, çiyinlər və kürəyin yuxarı hissəsi döşəkdə olmalıdır. Bu,  fizioloji baxımdan düzgün mövqedir.

  • Uşağın yuxusu gəlməyəndə rahatlaşdırıcı vannalar, duş qəbulu çox kömək edir.

  • Yuxu gəlmədiyi müddətcə yataqdan oyun yeri kimi istifadə olunmamalıdır. Yataq oyun yeri deyil. 

  • Yataq otağında televizor olmamalıdır.

  • Uşağa yatmazdan qabaq çətin həzm olunan qidalar verməyin. 

Uşaqlarda yuxu pozuntusu xüsusi diqqət tələb edir, çünki fiziki və zehni inkişafa təsir edir, öyrənmə qabiliyyətini azaldır. Görülən tədbirlərə rəğmən yuxu problemi iki həftədən çox davam edərsə, o zaman uşaq nevroloquna müraciət etmək lazımdır. Həkim körpənin sağlamlıq vəziyyətini qiymətləndirə, valideynlərin qorxularını aradan qaldıra  və təsirli məsləhətlərə kömək edə bilər.

Uşaqların immunitetini necə gücləndirmək olar?

Hər bir valideyinin arzusu övladının sağlam böyüyüb heç vaxt xəstələnməməsidir. Bunun üçün kiçik yaşlardan körpənin immun sistemini gücləndirmək lazımdır. Bu halda körpə daha az xəstələnəcək və sağalma müddəti sürətlənəcək.

Uşaqlarda immunitetin zəifləməsinin səbəbləri aşağıdakılardır:

  1. Qeyri-düzgün və balanslaşdırılmamış qidalanma

  2. Mədə-bağırsaq və digər sistemlərin fəaliyyətinin pozulması

  3. Tez-tez soyuqdəymə

  4. Ailədə qeyri-qənaətbəxş mühit

  5. Yuxu rejiminin pozulması və s.

Zəifləmiş immunitet özünü uşağın tez-tez xəstələnməsi, allergik reaksiyalar və digər xəstəliklərlə, həmçinin iştahanın pozulması ilə biruzə verə bilər.

İmmun sisteminin gücləndirilməsi üçün bunlar tövsiyə olunur: 

  1. Mümkün qədər körpəni ana südü ilə qidalandırmaq (ana südü vitaminlər, mikroelementlər və immunoqlobinlərlə zəngindir);

  2. Balanslaşdırılmış şəkildə qidalanmaq (meyvə-tərəvəzə üstünlüyün verilməsi);

  3. Yuxu rejiminə düzgün əməl etmək;

  4. Təmiz havada müntəzəm olaraq gəzmək;

  5. Ailə mühitinin qənaətbəxş olması (qayğıkeş, sevgi dolu ailə mühiti formalaşdırmaq);

  6. Mədə-bağırsaq sisteminin funksiyasını normallaşdırmaq;

  7. Fiziki prosedurlar həyata keçirmək (su, günəş vannaları, hava gəzintisi)

Körpə mümkün qədər 2 yaşına qədər ana südü ilə qidalanmalıdır. İlk 6 ay yalnız ana südü verilməli, 6 aydan sonra isə tədricən əlavə qidalara keçid edilməlidir. Qida rasionunda üstünlük əsasən meyvə-tərəvəzə verilməlidir. Körpənin qidası zülallar, yağlar, karbohidratlar, vitamin və minerallarla zəngin olmalıdır. Buna görə uşağın qida rasionu kifayət qədər ət, balıq, toyuq, yumurta, süd məhsulları ilə zəngin olmalıdır. İmmunitetin gücləndirilməsi üçün bir çox mikroelementlər tələb olunur (kalium, mis, maqnezium, sink, yod, dəmir, selen və s.) Uşağın qida rasionunu ana tərtib etməlidir və sağlam qidalara üstünlük verməlidir. Sağlam qidalara uşaqları alışdırmaq lazımdı.

Yuxu uşaq üçün çox vacib hesab olunur. Məhz gecə saatlarında uşağın immun sisteminin mükəmməlləşməsi baş verir. Uşağın fiziki aktivliyinə də nəzarət etmək lazımdır.  Hər gün 1,5-2 saat ərzində uşaq açıq havada olmalıdır (soyuq havalar istisna olmaqla).

İmmunitetin yüksəldilməsi üçün su ilə olan prosedurlar çox vacibdir. Körpə uşaq hər gün vanna qəbul etməlidir. Su prosedurları uşağın fiziki inkişafına müsbət təsir göstərir, həmçinin yuxusunu normallaşdırır. Xüsusəndə günəş vannalarının yay fəslində qəbulu daha əlverişlidir. Belə ki, günəş şüalarının təsirindən uşağın dərisində D vitamini əmələ gəlir, bu isə öz növbəsində immunitetin güclənməsinə və sümük sisteminin möhkəmlənməsinə kömək edir.

Su prosedurları

Su prosedurları böyüməkdə olan uşaq orqanizminə müsbət təsir göstərir. Bu prosedurun müalicəvi effekti mexaniki, termiki və kimyəvi faktorlar nəticəsində əmələ gəlir. Su dalğalarının təsiri nəticəsində uşaqlarda dərinin turqoru yüksəlir və əzələ sistemi möhkəmlənir. Termiki faktorun təsiri suyun temperaturunun dəyişməsi nəticəsində meydana gəlir və uşaq orqanizminin qoruyucu və adaptasiya qabiliyyətini yüksəldir. 

Suda olan orqanik duzların təsiri kimyəvi təsir adlanir. Xüsusilə dəniz suyunda vannalar, yay fəslində populyar olan dənizdə çimmək talassoterapiya adlanır. Suyun hərarəti 20-23 dərəcədən aşağı olmamalıdır və başlanğıc 2-3 dəqiqə olmalıdır. Daha sonra isə müddət 5-10 dəqiqəyə qədər artırılmalıdır.

 

Yuxu 

Yuxu orqanların fəaliyyətini bərpa etmək üçün vacib fizioloji prosesdir. Tələb olunan müddətdən çox və ya az yatmaq sağlamlığa mənfi təsir göstərə bilər. Yenidoğulmuş körpə üçün həmin şərt daha vacibdir. Onun düzgün və sağlam qidalanması ilə yanaşı, normal yuxu rejiminə də mütləq əməl olunmalıdır.

Yenidoğulmuş körpə üç aylığınadək 17-19 saat yata bilər. Altı aylıq körpənin sutkada 14-15 saat yatması kifayət edər. Bir yaşınadək uşağın sutkada 11-13 saat yatması yetərlidir. 2-7 yaş arası uşaqlar gecə 10-11 saat yatmalıdır. Tədqiqatlar göstərir ki saat 23:00-da boy hormonunun ifrazı artır. Bu, uşağın böyüyüb boy atması üçün əlverişli vaxtdı.

 

Günəş vannaları

11.00-16.00 saatları arasında uşaqlar kölgədə olmalıdır. Günəş vannaları səhər və ya günortadan sonra göstərilən saatların xaricində edilməlidir. Günəşdə qalma müddəti, körpələr üçün 10 dəqiqə, böyük uşaqlar üçün 20 dəqiqəni keçməməlidir. Uşağın başına nazik yay papağı qoyub günəşdən qorumalı və münasib günəş eynəyindən istifadə edilməlidir. Dəniz, qum və beton zəmindən əks olunan günəş şüaları da günəş yanığına səbəb ola bildiyi üçün uşaq geniş çətir altı və ya tam kölgə sahələrdə oynamalıdır, istirahət etməlidir.

Buludlu havalarda ultrabənövşəyi şüaları buludlardan keçərək dəridə yanığa səbəb ola bilər, bu səbəblə yayın günorta saatlarında hava buludlu olsa da, uşaq açıqda uzun müddət qalmamalıdır.

Ən təsirli qoruma şapka və geyimlərdir. Günorta saatlarında uşaq geyimdə olmalıdır. Geyimlər pambıqlı və sıx toxunuşlu olmalıdır. Məsaməli parçalardan keçən günəş şüaları yanıq yarada bilər. Yaş geyimlər də günəş şüalarını tez keçirir.  Günəş kremindən də istifadə olunmalıdır.


 

Körpələrin qəfil ölüm sindromu

Həyatın ilk ilində nadir hallarda körpələrin qəfil ölüm sindromu baş verə bilər. Lakin bəzi sadə tədbirlər körpənizin yuxusunu maksimum təhlükəsiz edə bilər.

Körpə uşaqların ölüm səbəbindən biri körpələrin qəfil ölüm sindromu (KQÖS) kimi tanınır.  KQÖS ölümlərinin çoxu yuxu ilə əlaqədardır. Bu günədək sindromun səbəbləri dəqiq müəyyən olunmayıb. Lakin bəzi risk amilləri  məlumdur: 

  • Yaş. Bu sindroma yalnız 1 yaşa qədər körpələrdə rast gəlinir. Ən böyük risk 2 ayından 4 ayına kimi olan körpələrdə qeyd edilir.

  • Cins. Oğlanlarda qızlarla müqayisədə qəfil ölüm sindromuna daha tez-tez rast gəlinir.

  • Vaxt. Körpələrin ölümü əsasən gecə yarıdan səhər saat 6-dək müşahidə olunur.

  • Passiv siqaret çəkmə. Siqaret çəkən insanlarla yaşayan uşaqlarda KQÖS daha çox rast gəlinir.

 Aşağıdakı tədbirlər KQÖS riskini azalda bilər: 

  • Uşağı yatanda qarın üstə və ya böyür üstə deyil, kürək üstə qoyun. Bu, xüsusilə hələ bel üstə çevrilə bilməyən körpələrə aiddir. Qarın üstə uşağı yalnız oyaq olduqda və böyüklər yanında olduqda qoymaq olar. 

C:\Users\Hp\Downloads\48fe95b3021effbbc52d8dcaf0e98b00-800x.jpg

 

  • Uşaq düz və bərk səthdə yatmalıdır. Ortopedik döşək ən yaxşı seçimdir. Döşəyin üzərinə 4 qatlanmış ədyal qoyun. Bu, kifayətdir.

  • Uşağın üzü açıq olmalıdır.

  • Uşağın üstünü yorğanla və ya ədyalla örtükdə, o, nazik olmalı və kənarları döşəyin altına keçməlidir. 

  • Yorğanın əvəzinə yataq torbasından istifadə etmək olar. Belə olduqda körpə ölçüyə uyğun seçilmiş yataq torbasını ayaqları ilə atmaz və başına çəkməz.

 

  • Körpənin çarpayısına artıq əşyalar, yastıq və  yumşaq oyuncaqlar qoymayın. Bu, çox vacibdir, çünki uşaq başını yastığa basdırıb boğula bilər.

  • Uşağı lazım olandan artıq geyindirməyin və bükməyin. Körpənizə bez, bodi, pijama və yataq torbası kifayətdir. Yay vaxtı otağın temperaturu yüksək olan zaman isə daha az geyim lazımdır. Körpənizə yatmaq üçün papaq geyindirməyin, çünki başı açıq olan zaman o, bədəninin temperaturunu daha yaxşı tənzimləyir.

  • Qış vaxtı yataq otağının hərarətinin 18°C-dən yüksək olmamasına nəzarət edin. Körpənizin əlləri və ayaqları sərin ola bilər. Bu, o demək deyil ki, uşağınız donur. Həddən artıq isti otaqda yatan körpədə bədən hərarətinin yüksəlməsi nəticəsində nəfəsalma dayana bilər. Əgər körpəniz ənsə nahiyyəsindən tərləyirsə, deməli otağın havasının hərarəti çox yüksəkdir. Qızdırıcılardan yalnız beşikləri öncədən isitmək üçün istifadə etməyə icazə verilir. Yuxu zamanı onlara ehtiyac yoxdur.

  • Uşaq olan otağın havasını tez-tez dəyişdirin. Həmin otaqda siqaret çəkmək, kəskin iyli vasitələrdən istifadə etmək olmaz.

  • Körpə 1 yaşınadək öz beşiyində və ya çarpayısında, valideynləri ilə bir otaqda yatmalıdır. 

  • Körpənizi ən azı 4-6 aya qədər ana südü ilə yedizdirin. Ana südü ilə qidalanan uşaqlarda qəfil ölüm sindromu riski aşağıdır.

 

Pediatrik praktikada antibiotik inyeksiyaları

Uşaqlarda burun-udlaq və tənəffüs yolları xəstəlikləri (otit, sinusit, faringit, bronxit, pnevmoniya), həmçinin dəri və yumşaq toxumaların infeksiyaları çox rast gəlindiyi üçün antibiotiklərdən geniş istifadə olunur. Bu səbədən antibiotiklərin rasional istifadəsinə xüsusi diqqət yetirilməlidir.

Antibiotik inyeksiyaları ağrılı olduğundan, körpənin həssas psixikasını zədələyə bilər. Heç kim kiçik bir uşaqdan bu şəkildə müalicə edilməsinə razı olub- olmadığını soruşmur. Beləliklə, uşaq qorxu içində böyüyür, böyüklərə, xüsusən də tibb işçilərinə qarşı inamsız olur.  İnyeksiyalar yalnız ağrılı deyil, həm də təhlükəli ola bilər. Belə ki, inyeksiya sonrası infiltratların və abseslərin  meydana çıxama, hepatit, QİÇS və s. kimi təhlükəli infeksiyalara yoluxma riski var.

Antibiotiklərin inyeksiya şəklində tətbiq olunmasına dair ən çox yayılmış səhv fikirlər bunlardır:           

  1. Ciddi bir infeksiya yalnız inyeksiya yolu ilə müalicə olunur. 

Müalicənin təsiri dərmanın tətbiq metodundan deyil, fəaliyyət spektrindən və  törədicinin xüsusiyyətlərinə uyğunluğundan asılıdır. Məsələn, tənəffüs yolu infeksiyası mikoplazmalar tərəfindən törənərsə, makrolidlərə ehtiyac duyulur və ya betalaktamaz fermentləri istehsal edən mikroflora tərəfindən törənərsə, penisilin, ampisillin və ya oksasillin tabletləri və ya inyeksiyaları təsirli olmayacaq, amoksiklav və ya 2-ci nəsil sefalosporinlər təyin olunmalıdır.

  1. Əzələdaxili inyeksiya şəklində tətbiq edildikdə dərman daha təsirli olur.

Uşaqlar üçün antibiotiklərin müasir oral (ağızdan verilən formaları) 90-95%-ə qədər sorulma qabiliyyətinə malikdir. Çoxsaylı tədqiqatlar və kliniki təcrübə sübut etmişdir ki,  müasir antibiotiklər ağızdan qəbul edildikdə toxumalarda olduqca yüksək dərəcədə konsentrasiya əmələ gətirir. Eyni zamanda, pnevmoniya da daxil olmaqla bir sıra xəstəliklərin müalicəsində tətbiq olunan antibiotiklər yalnız oral formada mövcuddur (məsələn, yeni makrolidlər – azitromisin, roksitromisin və s.) və bütün dünyada uğurla istifadə olunur. İnkişaf etmiş ölkələrinin böyük əksəriyyətində ambulator praktikada inyeksiya şəklində antibiotiklər olduqca nadir hallarda təyin olunur. Ən ağır hallarda mərhələli terapiya prinsipindən istifadə olunur; 2-3 gün ərzində əzələdaxili yeritmədən daha ağrısız olan venadaxili terapiya və vəziyyət sabitləşdikcə, peroral formalar təyin olunur. Beləlikə, stres və lazımsız ağrının qarşısı alınır.

 

Peyvəndlər

İmmunoprofilaktika yolxucu xəstəliklərə qarşı müdafiə metodudur. Əhalinin samlağlığı, eləcə də sanitar-epidemioloji salamatlığının qorunması məqsədilə həyata keçirilir. Yolxucu xəstəliklərə qarşı immunitetin yaradılması üçün müxtəlif immunoloji preparatlardan (vaksinlər, anatoksinlər və s.) istifadə olunur. Ölkəmizdə istifadə edilən bütün peyvənd materialları Səhiyyə Nazirliyi Dərman Vasitələrinin Analitik Ekspertiza Mərkəzində müayinədən keçirilir və tam təhlükəsizdir.

Peyvəndlərin aparılması nəticəsində ölkəmizdə poliomielit xəstəliyi ləğv edilmiş, difteriya,tetanus, göyöskürək, məxmərək xəstəlikləri azalmış, hətta demək olar ki, yox dərəcəsindədir. AAP (America Pediatrik Akademiyasının) məlumatına görə vaksinoprofilaktika nəticəsində hər il dünyada 4,5 milion insan ölümdən xilas olur. Peyvəndlərin aparılması Milli Peyvənd Təqviminə əsasən həyata keçirilir. Peyvənd təqvimi 1994-cü ildə təsdiq edilib. Sonradan təqvimə əlavələr olunub.

Xəstəliklərdən  qorunmanın ən effektiv yolu vaksinasiyadır. Hal-hazırda ölkəmizdə hepatit B,  vərəm,  difteriya, göyöskürək, tetanus, poliomielit, B tip hemofil infeksiya , pnevmokokk, qızılca, parotit, məxmərək xəstəliklərinə qarşı peyvəndlər aparılır. Peyvənd yalnız tam sağlam uşağa vurulur. Bunun üçün öncədən uşaq pediatrı və nevropatoloq tərəfindən müayinə olunmalıdı. Birlikdə verilən qərara əsasən uşaga peyvənd vurulur.

Peyvəndlərə müvəqqəti əks əks göstərişlər bunlardır:  

  • Kəskin respirator infeksiya (KRİ) 

  • Xroniki xəstəliklərin kəskinləşməsi

Kəskin respirator infeksiya və kəskin bağırsaq infeksiyası keçirmiş uşaqlara hərarət normaya düşdükdən sonra peyvənd etmək olar. Xroniki xəstəliyi olan uşaqlara peyvəndlər remissiya dövründə vurulur (yəni kliniki və laborator göstəricilər norma daxilində olanda).

Mütləq əks göstərişlər bütün vaksinlər üçün:

  • Əvvəlki peyvəndə kəskin reaksiya və ya postvaksinal ağırlaşma

  • Birincili immunodefisit vəziyyətlər (immunosupressiya)

  • Bədxassəli törəmələr

  • Hamiləlik

Peyvəndlərin yan təsirləri iki qrupa bölünür: yerli və ümumi

Yerli reaksiyalar peyvənd yerində qızartı, şişkinlik, səpkilər və ağrı hissi ilə özünü biruzə verir. Ümumi reaksiyalar isə hərarətin yüksəlməsi, halsızlıq kimi əsas simptomlarla özünü büruzə verir. Adətən bu reaksiyaların peyvənd vurulduqdan 3 gün müddətində davam etməsi normal sayılır. Ümumiyyətlə peyvəndlərin yan təsirləri barəsində pediatr öncədən valideynləri məlumatlandırmalıdır və 3 gün müddətində yan təsirlər keçməsə, həkimlə əlaqə saxlamalarını bildirməlidi.

Peyvəndlər uşaqlarımızı ağır, ölümcül hətta bəzən əlilliyə gətirib çıxaran xəstəliklərdən qoruyur. Bəzən valideynlər peyvəndlərin yan təsirlərindən qorxaraq imtina edirlər. Nəzərinizə almaq lazımdır ki, peyvəndlər uşaqlarınızı ağır infeksion xəstəliklərdən və onların fəsadlarından (iflic, sonsuzluq, ensefalit və s.) və ölümdən qoruyur. Son zamanlar bütün dünyada tüğyan edən COVİD-19 virusuna qarşı peyvəndin hazırlanmasını hər kəs səbirsizliklə gözləyir. 

Azərbaycan Respublikasının Milli peyvənd təqvimi

Yaş

Peyvənd

Xəstəliklərin profilaktikası

Doğumdan sonra 12 saat ərzində

Hep B

Hepatit B xəstəliyinə qarşı peyvənd

4-7-ci gün

BCG

OPV

Vərəm əleyhinə peyvənd

Poliomielitə qarşı peyvənd

2 aylıqda

Hib

B tipli hemofil infeksiyaya, difteriya, göyöskürək, tetanus və hepatit B qarşı peyvənd

2 aylıqda

OPV

Pk

Poliomielitə qarşı peyvənd

Pnevmokok infeksiyalarına qarşı peyvənd

3 aylıqda

Hib

B tipli hemofil infeksiyaya, difteriya, göyöskürək, tetanus və hepatit B qarşı peyvənd

3 aylıqda

OPV

Poliomielitə qarşı peyvənd

4 aylıqda

Hib

B tipli hemofil infeksiyaya, difteriya, göyöskürək, tetanus və hepatit B qarşı peyvənd

4 aylıqda

OPV

Pk

Poliomielitə qarşı peyvənd

Pnevmokok infeksiyalarına qarşı peyvənd

6 aylıqda

Pk

Pnevmokok infeksiyalarına qarşı peyvənd

12 aylıqda

QPM

Vit A

Qızılça, parotit və məxmərəyə qarşı peyvənd

Vitamin A

18 aylıqda

GDT

OPV

Vit A

Difteriya, göyöskürək və tetanusa qarşı peyvənd

Poliomielitə qarşı peyvənd

Vitamin A

6 yaşında

QPM

DT

Vit A

Qızılça, parotit və məxmərəyə qarşı peyvənd

Difteriya və tetanus əleyhinə peyvənd

Vitamin A










 

Uşaqlarda burun qanaxması

Uşaqda burun qanaması ümumiyyətlə, heç bir səbəb olmadan, qəfildən baş verə bilər. Çox vaxt qanaxma qısa müddətdən sonra öz-özünə dayanır. Qanaxma uzun müddət davam edərsə, uşaq özünü zəif hiss edir, solğun olur, təzyiqi aşağı düşür, soyuq tər basır və başı fırlanır. Uzun müddət davam edən qanaxma böyük qan itkisinə, anemiyanın inkişafına səbəb olur. Uşağın nə qədər qan itirdiyini təyin etmək mümkün deyil, qanın bir hissəsini uşaq sadəcə udur.

Uşaqlarda burun qanamasının səbəbləri nədir?

  • Çox vaxt qanaxma burnun zədələnməsi nəticəsində baş verir. Uşaqların burnunda çox sayda damar olduğundan və səthə yaxın yerləşdiyindən, həmçinin selikli qişa incə olduğundan, buruna dəyən hər hansı bir zərbə qanaxmaya səbəb ola bilər.

  • Bəzən körpələrin burnuna bir şey tıxaması qan damarlarını zədələyərək, qanaxmaya səbəb olur.

  • Çox quru hava ilə nəfəsalma zamanı burnun selikli qişası quruyur, elastikliyini itirir və asqırarkən  çatlayaraq, qanaxmaya səbəb olur.

  • Damar keçiriciliyinin artması zamanı  iltihab, soyuqdəymə, qrip  zamanı burun qanaxması müşahidə oluna bilər. Bir qayda olaraq, damar divarının keçiriciliyinin artmasına irsi meyillilik olur.

  • Vegeto-damar distoniyasından əziyyət çəkən uşaqlarda, xüsusən yeniyetməlik dövründə qan təzyiqində tez-tez kəskin dəyişiklik nəticəsində burun qanaması meydana gələ bilər. 

  • Həddindən artıq istiləşmə, gün vurması da burun qanamasına səbəb ola bilər. 

  • Yeniyetmə qızlarda hormonal dəyişikliklər zamanı burun qanamaları ola bilər. Bu qanamalar yaşla əlaqədar yox olur. 

  • Burun çəpərinin əyriliyi burun qanamasına və burun tənəffüsünün pozulmasına səbəb ola bilir.  

  • Bəzən burun qanamaları burundakı xoş və ya bədxassəli bir şişin, qan xəstəliklərinin əlaməti ola bilər.

Uşağın burnundan qan gəlirsə nə etməli?

  • Uşağı sakitləşdirin (və özünüz sakitləşin). 

  • Uşaqdan başını bir az irəli əyməsini xahiş edərək otuzdurun. Körpəni qucağınıza götürün və dik vəziyyətdə saxlayın, başını bir az irəli əyin. Burun qanaması zamanı başı geri atmaq olmaz! Bu, qanın nəfəs borusuna və ya burun-udlağa axmasına, qanlı qusmaya və ya sonradan pnevmoniyaya səbəb ola bilər. Həmçinin belə vəziyyətdə uşağın nə qədər qan itirməsini bilməyəcəksiniz.

  • Pəncərəni açaraq təmiz hava axınını təmin edin. Paltarların düymələrin açın. Uşağa ağızdan dərin nəfəs almasını deyin.

  • Burun kökünə soyuq bir şey – dəsmalla bükülmüş buz və ya soyuq suya batırılmış bez qoyun. Ayaqlar, əksinə, isti olmalıdır.

  • Burun qanadını barmaqlarınızla sıxın. Kömək etmirsə, 3%-li hidrogen peroksid məhlulunda isladılmış steril bir pambıq çubuğu, xüsusi hemostatik (qankəsici) süngəri burun dəliyinə qoyun.

  • Qan dayandırıldıqdan dərhal sonra uşağa yemək, çay və ya kakao verməyin. Bu, damarların genişlənməsinə səbəb olacaq və qanaxma yenidən başlayacaq.

  • Qanaxma şiddətlidirsə və dayandırıla bilmirsə, dərhal təcili yardım çağırın.
     

Uşaqlarda EEQ müayinəsi

Elektroensefaloqrafiya (EEQ) müasir nevrologiya və pediatriyada geniş istifadə olunan müayinə metodlarından biridir. Bu müayinənin hansı hallarda və necə aparılmasına nəzər salaq.

EEQ müayinəsi nədir?

EEQ beynin işini öyrənmək, fəaliyyətini qiymətləndirmək üçün əsas müayinə üsuludur. Beyin də daxil olmaqla mərkəzi sinir sisteminin əsas elementləri sinir hüceyrələri – neyronlardır. Onlar elektrik impulslarını keçirmək və yaratmaq qabiliyyətinə malikdirlər. Bu impulslar (beyinin bioelektrik aktivliyi) xüsusi cihaz – elektroensefaloqraf tərəfindən qeyd olunur. Bu, çox həssas üsul olub, baş beyin qabığının və beynin dərin strukturlarının cüzi funksional dəyişkənliyini belə əks etdirir.  

Bu müayinə nə vaxt aparılır?

  • Yuxu pozuntuları: çətin yuxuyagetmə, yuxusuzluq, narahat yuxu, yuxuda gəzmək

  • Enurez (yuxuda sidik saxlaya bilməmək)

  • Qıcolma, epilepsiya (diaqnoz qoyulması, xəstəliyin izlənilməsi, müalicənin effektivliyinin təyin edilməsi)

  • Doğuş travmasının, hipoksiyanın nəticələri, psixomotor inkişafın ləngiməsi;

  • Kəllə-beyin travmaları

  • Beynin iltihabı xəstəlikləri (ensefalit, meningit)

  • Vegeto-damar distoniyası, huşunu itirmə

  • Baş ağrıları, başgicəllənmələr, xroniki yorğunluq

  • Autizm

  • Nitq pozuntuları, nitq inkişafının ləngiməsi, kəkələmə

  • Davranış  və diqqət pozuntuları, nevrozlar, panik həmlələr

  • Beyin qan dövranı pozuntuları;

  • Uşaq serebral iflici

  • Beyin şişləri

Müayinə necə aparılır?

Uşağın başı təmiz və quru olmalıdır. Uşağa elektrodlar birləşdirilmiş xüsusi papaq-dəbilqə geyindirilir və xüsusi dəliklərdən elktrod geli yeridilir. Prosedur uşağa heç bir narahatlıq vermir və tamamilə təhlükəsizdir. Ancaq hazırlıq prosesi uşağı qorxuda bilər. Bu səbəbdən evdə uşağa "sərgüzəştləri", məsələn güclü və sağlam olmaq üçün başına “sehirli dəbilqə” geyinəcəyi barədə danışmaq məsləhətdir. Böyük uşağa EEQ-nin necə və niyə edildiyini ətraflı izah edin. Erkən yaşlı uşaqlara müayinə adətən yuxu zamanı aparılır. 

Tədqiqatın müddəti 25-30 dəqiqədir. Uşağın hazırlanması daha çox vaxt aparır. Müayinənin özü 5-7 dəqiqə çəkir. Müayinə zamanı uşağın sakit davranması, ağlamaması, ac və yorğun olmaması vacibdir.

EEQ müayinəsini nə zaman etmək olmaz?

EEQ tamamilə zərərsiz və şüasız bir müayinə üsuludur. Bu müayinə üsulunun aparılmasına  heç bir əks-göstəriş yoxdur. Əlbəttə ki, körpədə qızdırma, kəskin bir tənəffüs xəstəliyi və ya yoluxucu xəstəlik, dəri səpgiləri aşkarlandığı təqdirdə klinikaya getməməlisiniz. 

 

Uşaqlarda otit

Otit nədir?

Otit qulağın iltihabi xəstəliyidir. Uşaqlarda ən çox rast gəlinən xəstəliklərdən biri olub, bütün yaşlarda təsadüf edilir, lakin ən çox  körpələr bundan əziyyət çəkirlər. 

 

Usaqlarda otit hansı səbəbdən baş verir?

İltihabi prosesin yaranma yerinə görə xarici, orta və daxili otit ayırd edilir. Xəstəlik kəskin və xroniki gedişli ola bilər. 

Xarici otit və ya xarici qulağın iltihabı infeksiya xarici qulaq keçəcəyinə daxil olduqda inkişaf edir. Bu, qulağı qurdaladıqda və ya qulağı düzgün təmizləmədikdə və ya qulaq kanalında furunkul əmələ gəldikdə baş verə bilər. Bu zaman xarici qulaq keçəcəyi nahiyyəsində dəri qızarır, şişkinlik nəticəsində xarici qulaq keçəcəyi daralır, şəffaf  maye axır.

Uşaqlar ən  çox orta qulağın iltihabından əziyyət çəkirlər. Bu, uşaqlarda qulağın anatomik xüsusiyyətləri ilə əlaqədardır. Belə ki, burun-udlağı qulaqla birləşdirən eşitmə borusu qısa və geniş olduğundan, hər hansı bir kəskin tənəffüs xəstəliyi zamanı infeksiya asanlıqla qulağa nüfuz edə və iltihaba səbəb ola bilir. Çimərkən qulaq  keçəcəyinə düşən su da iltihabı təhrik edə bilər. Uşaqda immunitetın zəif olması da xəstəliyə şərait yaradır. 

Uşağın səhv bir şəkildə fınxırması da otitin başlanmasına kömək edir. Buna görə uşağa hər burun keçəcəyində olan seliyi növbə ilə təmizləməyi öyrətmək lazımdır. Körpələrin burun keçəcəkləri hər gun diqqətlə təmizlənməlidir. Körpələr uzanmış vəziyyətdə qaytarırsa, süd burun-udlağa, oradan da eşitmə borusuna daxil ola bilər. Bu da orta qulağın iltihabına gətirib çıxara bilər.

 

Kəskin orta otit zamanı hansı əlamətlər olur?

Birincisi və ən başlıcası ağrıdır. Ağrı döyünən xarakterli olub, xüsusən gecələr güclənir. Qulaq önü – traqusa basarkən ağrı artır. Ağrıdan əlavə qulaqda dolğunluq hissi olur, temperatur yüksəlir (bəzən 39-40 dərəcəyə qədər), eşitmə  zəifləyir. 

Böyük yaşı uşaqlar qulağının ağrıdığını deyə bilər. Bəs danışa bilməyən çox kiçik uşaqlarda qulaq ağrısını necə bilmək olar?  

Körpənin davranışını çox diqqətlə izləmək lazımdır. Məsələn, körpə narahat olur, ağlayır, başını arxaya atır və ya bulayır, ağrılı qulağını anasının sinəsinə və ya yastığa sıxmağa çalışır, yaxşı yatmır. Körpə döşdən imtina edə bilər – bu, bir siqnal olmalıdır. Belə ki,  xəstəliyin ilk əlamətləri qidalanma zamanı dəqiq müəyyən edilə bilər. Körpə döşü əmdikdə ağrı artır, uşaq qışqırır, ayaqlarını bükür, sanki bağırsaq kolikası var.  Ancaq körpə ağrılı qulağın üstünə uzanan kimi sakitləşir və döşü əmməyə başlayır. 4 aylıqdan böyük körpələr əlini ağrıyan qulağına apara bilər. 

 

Orta otit nə ilə ağırlaşa bilər?

Orta otit irinli formaya keçə bilər. Bu zaman qulaq pərdəsi deşilir və qulaqdan irin axmağa başlayır. Bir qayda olaraq, bu halda körpənin əhvalı yaxşılaşır; temperatur azalır, qulaqdakı ağrı dayanır və ya azalır. Ancaq bu, bərpa demək deyil. İrinli otit təcili tibbi yardım tələb edir, çünki irin beyinə daxil ola bilər. Bu isə çox təhlükəlidir.

Orta otitin ciddi fəsadlara səbəb olmaması və xroniki bir formaya çevrilməməsi üçün valideynlər çox diqqətli olmalı və xəstəliyin ilk əlamətlərində LOR həkiminə müraciət etməlidirlər. Bir qayda olaraq, vaxtında və düzgün müalicə tam sağalma ilə nəticələnir.

Uşaqlarda qızdırma zamanı nə etməli

Uşaqlarda bədən hərarətinin yüksəlməsinin əsas səbəbi əksər hallarda müxtəlif virus və ya bakterial infeksiyalar, iltihabi proseslərdir.

 

Uşaqda temperatur olduqda necə hərəkət etmək lazımdır?

Hər şeydən əvvəl, narahat olmayın və temperaturu aşağı salmağa tələsməyin. Hərarətin yüksəlməsi orqanizmin təbii bir müdafiə reaksiyasıdır. Uşağın immun sistemi qoruyucu maddələrin aktiv sintezinə yalnız 38,5°C-dən yuxarı temperaturlarda başlayır.

İlk növbədə uşağın ümumi vəziyyətini qiymətləndirməlisiniz. Bu, əlavə tədbirlər üçün məlumatlı bir qərar verməyinizə kömək edəcəkdir. İstilik dərəcəsindən və körpənin yaşından asılı olmayaraq, pediatr tərəfindən dərhal müayinə tələb edən simptomlar var:

  • 3 aydan kiçik bir körpə üçün 38.0°C,  3 aydan 3 yaşa qədər uşaqlarda 38.0°C-dən yuxarı, 3 yaşdan böyük uşaqlarda 38.5°C-dən yuxarı temperatur;                                                                                             

  • atipik davranış – yüksək səslə ağlamaq, yuxululuq, iniltilər

  • güclü baş ağrısı

  • qıcolmalar

  • şüurun qaralması

  • qan təzyiqinin aşağı düşməsi

  • davamlı qusma və ya ishal

  • qarın ağrısı

  • boğaz və ya qulaq ağrısı

  • başı sinəyə bükə bilməməyiniz (bu kəskin bir ağlamaya səbəb olur) 

  • uşaqda yanaşı gedən xroniki xəstəliklərin olması

  • temperatur düşəndə belə uşağın vəziyyətində yaxşılaşma olmaması, temperatur normallaşdıqdan sonra yenidən istiliyin görünməsi

  • nadir hallarda sidiyə çıxma, dəri və selikli qişaların quru olması

  • yemək və içməkdən imtina      

 

                                                                                                                    

İstiliyi nə zaman salmaq lazımdır?

3 ayından-3 yaşadək uşaqlarda temperatur 38°C-dən, 3 yaşdan böyük uşaqlarda isə 38,6°C-dən aşağı olarsa və eyni zamanda uşaq özünü yaxşı hiss edərsə, temperaturu aşağı salmaq lazım deyil. Aşağıdakı hallarda temperaturun dərəcəsindən asılı olmayaraq müdaxilə tələb olunur:

  • Temperaturun dərəcəsindən asılı olmayaraq uşaq özünü yaxşı hiss etmir; 

  • Xroniki somatik xəstəlikləri olan bir uşaqda (ürək, ağ ciyər, beyin və ya sinir sistemi patologiyası);       

  • Əvvəllər qızdırma fonunda qıcolma tutması olmuşdursa.

 

İstiliyi necə salmaq olar?

  • Uşağı qalın geyindirməməli, üstü örtülməməli, geyimlər nazik və geniş olmalıdır;

  • Otaqda temperatur 21-22°C-dən çox olmamalıdır;

  • İlıq su ilə bədən yuyulmalı və yaxud da ilıq su (soyuq yox!) ilə silinməlidir. Bədəni spirt və ya sirkə ilə silmək olmaz;

  • Uşağa bol miqdarda maye və sulu qidalar verilməlıdir.                                                                

Ev şəraitində uşaqlarda temperatur yalnız  parasetamol və ya ibuprofen tərkibli dərmanlarla aşağı salına bilər. Bu zaman bəzi şərtlərə riayət etmək vacibdir:                                            

  • Bütün antipiretik dərmanlar yaşa görə deyil, körpənin çəkisinə uyğun təyin olunmalıdır;

  • Dərman preparatı dərmanın qəbul qaydası üzrə təlimatda göstərilirilən və həkim tərəfindən məsləhət görülən dozadan artıq olmamaqla verilməlidir; 

  • Uşaqlara temperaturu aşağı salan dərman preparatlarını 3 gün dalbadal olmaqla vemək məsləhət görülmür. 

Əgər görülən tədbirlər temperaturu düşürməzsə, bu zaman təcili yardıma, pediatra və yaxud da xəstəxanaya müraciət olunmalıdır.

Uşaqlarda və yeniyetmələrdə piylənmə 

Son illərdə bütün dünyada çəki problemi olan uşaqların və yeniyetmələrin sayında sürətli artım müşahidə olunur və bu, həm pediatrların, həm də valideynlərin problemə ciddi yanaşmasını tələb edir. 

Uşaqda piylənmə olduğunu necə müəyyənləşdirmək olar?

Uşaqlarda piylənmə uşağın faktiki bədən kütləsinin yaş normativini 15% və daha çox aşmasıdır. Bu zaman bədən kütlə indeksi (bədən çəkisi (kq/boy (m) 2) 30-dan yüksək olur.

Uşaqlarda artıq çəkinin yaranma səbəbləri hansılardır?

Uşaqlarda piylənmənin inkişafında həm genetik, həm də mühit faktorlarının, həyat tərzinin rolu var. İrsi meyil haqqında danışarkən, bədəndəki metabolik proseslərin xüsusiyyətlərinin genetik olaraq ötürülməsi nəzərdə tutulur. Çox vaxt köklük deyil, çox yemək vərdişi və ümumiyyətlə həyat tərzi ötürülür. Genetik meyil xarici amillərin təsiri altında reallaşır.

Doğuş zamanı bədən kütləsi normadan artıq olan uşaqlar (4 kq-dan artıq) risk qrupuna aiddirlər. Bundan əlavə, piylənmə ciddi patoloji  vəziyyətlər və genetik xəstəliklər nəticəsində də inkişaf edə bilər.

Uşaqlarda piylənmənin 90%-i alimentar piylənmədir, yəni həddindən artıq və ya çox kalorili qida qəbulu və aşağı fiziki aktivliyin nəticəsidir. Bu səbəbdən uşaq doğulandan onun qidalanmasına düzgün şəkildə yanaşmaq lazımdır. Körpələrdə piylənmə yüksək kalorili süni süd qarışıqlarının həddindən artıq yedizdirilməsi nəticəsində əmələ gələ bilər. Əz azı ilk altı ay ərzində ana südü ilə qidalanma erkən piylənmənin qarşısını ala bilər. 

Uşaqlarda fiziki aktivlik də kifayət qədər deyil. Belə ki, uşaqlar günün çox hissəsini məktəbdə və  ev tapşırıqlarını yerinə yetirərkən masa arxasında oturmaqla, kompüter oyunları oynamaqla, televizora, telefona və ya planşetə baxmaqla keçirirlər, yəni kifayət qədər sıx zehni yükə sahib olduqları halda, çox az hərəkət edirlər. Bu da uşaqlarda artıq çəkiyə səbəb olur. 

Uşaq məktəbdə, ailədə xroniki stres vəziyyətində və ya sosial təcriddə ola bilər. Bu zaman uşaq müsbət emosiyalar qazanmaq, özünü stresdən qorumaq üçün yollar axtarır. Yemək uşaq üçün sevinc və zövq mənbəyinə çevrilə bilər ki, bu da piylənməyə səbəb olan amilə çevrilir.

Uşaqlarda piylənmə nə ilə ağırlaşa bilər? 

Uşaqlarda piylənmə ciddi sağlamlıq problemlərinə səbəb ola bilər; mədə-bağırsaq sistemi  xəstəlikləri (qəbizlik, ishal, xolesistit, pankreatit və s.), ürək-damar sistemi xəstəlikləri (arterial hipertoniya, ürəyin işinin çətinləşməsi), ateroskleroz,  endokrin və metabolik patologiyalar (insulinə müqavimət, 2-ci tip şəkərli diabet, cinsi inkişaf pozuntular), sümük-əzələ sistemi və oynaq patologiyaları (artroz, skolioz, yastıpəncəlik) və s. Bundan başqa, uşaqda müxtəlif psixoloji çətinliklər, özgüvən  əskikliyi, komplekslər meydana çıxa bilər.

Həkimə nə zaman müraciət etmək  lazımdır?

Bədən kütləsi yaş normasının maksimum həddinə yaxınlaşmağa başlayan kimi həkimə müraciət olunmalı və tədbir görülməlidir. 

Uşaqlarda piylənmə necə müalicə olunur?

Piylənmənin müalicəsi zamanı əsas tədbirlər bədən kütləsinin aşağı salınmasına, yanaşı gedən xəstəliklərin müalicə olunmasına, alınan nəticələrin saxlanmasına yönəldilməlidir. Bədən kütləsini azaltmaq üçün uşağın həyat tərzini dəyişdirmək lazımdır, yəni yaşa uyğun qidalanma rasionu və fiziki aktivlik (gimnastika, üzgüçülük və s.) təmin olunmalıdır. Həkimlə birlikdə uşağın gündəlik kalori miqdarı hesablanmalı və valideynlər buna əməl etməlidir. Əvvəlcə, uşağın pəhrizində tərkibində heyvani yağlar və asan həzm olunan karbohidratlar olan qidaları məhdudlaşdırmaq tövsiyə olunur. Şirələrdə çox miqdarda şəkər olduğu  üçün pəhrizdə tərəvəzlərə üstünlük verilməlidir. Tərkibində piy və duzun miqdarı çox olduğundan, kolbasa verilməməlidir. Uşaq şirniyyat istəyərsə, əvəzinə quru meyvə vermək daha yaxşıdır. Körpələrə əlavə qida kimi sıyıqlar deyil, tərəvəz püreləri verilməlidir. 

Piylənmə zamanı pediatr və uşaq endokrinoloqu ilə yanaşı genetik, uşaq kardioloqu, uşaq qastroenteroloqu, uşaq ortopedi, neyrocərrah və uşaq psixoloqunun dəstəyi də tələb oluna bilər. Piylənmədən əziyyət çəkən uşaqlara masaj, iqlorefleksoterapiya, hidroterapiya, psixoterapiya göstərişdir.

 

 

Uşaqları qurd xəstəliklərindən necə qorumalı?

Helmintozlar müxtəlif parazit qurdlar – helmintlər tərəfindən törədilən və xüsusilə də uşaqlar arasında geniş yayılmış parazitar xəstəliklərdir. Uşaqlar ən çox 3-12 yaşlarında qurd xəstəliklərinə yoluxurlar. Bu da uşaqların çox vaxt gigiyenik qaydalara riayət etməməsi ilə əlaqədardır. Yoluxma əsasən alimentar yolla (ağızla) – qida, su vasitəsilə, habelə uşaq çirkli əllərini ağzına saldıqda, yaxşı yuyulmamış meyvə-tərəvəz yedikdə baş verir. Bundan başqa, kontakt yolla – məişət əşyaları ilə, it və pişiklərlə oynayarkən də yoluxma mümkündür. Uşaq orqanizmində eyni zamanda bir neçə növ helmint parazitlik edə bilər.

Uşağın hansı parazitə yoluxmasından asılı olaraq simptomlar dəyişkəndir.  Birdən-birə çox sayda qurd yumurtası ilə yoluxma baş verərsə, sağlamlıqda əhəmiyyətli pisləşmə müşahidə oluna bilər. Ancaq az sayda qurd yumurtası ilə yoluxma zamanı uşaqda qurd xəstəliyi əlamətləri uzun müddət tamamilə olmaya bilər və ya qeyri-spesifik ola bilər 

  Uşaqlarda helmintozun ilk əlamətləri:         

  • qeyri-düzgün temperatur reaksiyası  

  • iştahanın azalması və ya iştahanın yaxşı olmasına baxmayaraq uşağın arıqlaması

  •  qarında ağrılar, qəbizlik, bəzən ishal, ürəkbulanma, köp                     

  • yuxuda ağız suyunun çox ifrazı, dişlərin qıcanması                                                             

  • yuxusuzluq, yorğunluq, əzginlik, baş ağrısı, əhvalın pozulması, ağlağanlıq, yaddaşın zəifləməsi

  • allergik reaksiyalar (həm ümumi, həm lokal); qaşınma, allergik səpkilər bronxospazm

Helmintlər bağırsaqlardan vitamin, mikroelement, amin turşularının sorulmasını çətinləşdirərək uşaqda anemiyaya, nitq inkişafının, motor, əqli və fiziki inkişafın geriləməsinə səbəb ola bilər. Qan dövranına daxil olaraq bütün orqan və toxumaları zədələyə bilər. Helmintlər immuniteti zəiflətdiyindən, uşaq tez- tez xəstələnir, infeksion xəstəlıkləri daha ağır keçirir.

Bəzi spesifik helmintoz əlamətlərini də qeyd etmək lazımdır. Məsələn, bizquyruqla yoluxma zamanı (enterobioz) anus ətrafında gecələr dəri qaşınması və qaşınma izləri olacaqdır. Askaridlərə yoluxduqda, ilkin mərhələdə spesifik əlamətlər kimi öskürək, bronxit simptomları və limfa düyünlərinin böyüməsi olacaqdır.

Parazit qurdlara yoluxmanı müəyyən etmək üçün qanın seroloji, immunoloji müayinəsi, nəcisin, enterobiz zamanı perianal büküşlərdən götürülmüş materialın qurd yumurtalarına görə müayinəsi aparılır. Müayinə zamanı parazit qurdun olmasını müəyyən etmək mümkün olmadıqda, təkrar olaraq bir neçə dəfə müayinə aparılmalıdır. Lazım gəldikdə digər müayinə metodları təyin edilə bilər, məsələn, daxili orqanların ultrasəs müayinəsi, rentgenoqrafiya.

Uşaqda helmintoz müəyyən edildikdə digər ailə üzvlərinin də helmintlərə görə müayinə edilməsi və dehelmintizasiyanın aparılması məsləhət görülür. Helmintozlar zamanı yalnız mütəxəssis – pediatr və ya həkim-helmintoloq dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Helmint əleyhinə  dərman preparatları olduqca zəhərlidir, buna görə də uşağa zərər verməmək üçün dərman yalnız həkimin təyinatı ilə və dəqiq bir dozada qəbul edilməlidir.

Helmintozların profilaktikası üçün valideyinlər evin gigiyenasına ciddi nəzarət etməli, uşaqlara gigiyena qaydalarına riayət etməyi öyrətməlidirlər. Mütəmadi olaraq dırnaqların artıq hissələri kəsilməli, hər dəfə ayaqyolundan sonra və yemək qəbulundan əvvəl əllər sabunla yuyulmalı, yataq ağları və alt geyimləri yuyucu məhlullarda qaynadılmalı və ütülənməlidir. Meyvə-tərəvəz məhsulları və xüsusilə də göyərti yaxşı yuyulmalıdır. Ətdən hazırlanmış xörəklər mütləq tam bişirilməlidir.




 

Vitaminlər

Vitaminlər (latınca “vita” – həyat) üzvi birləşmələr olub insan qidasının zəruri hissəsidir. Maddələr mübadiləsinin tənzimlənməsində vitaminlərin böyük rolu var. 

Vitaminlərin əsas mənbəyi bitki mənşəli qidalardır lakin balıq, ət məhsulları, süd və yumurtada da yetərincə vitaminlər var. Qidalarla orqanizmə lazımi qədər vitamin daxil olmadıqda avitaminoz adlanan vitamin çatışmazlığı yaranır. Vitaminlər iki qrupa bölünür:

  • Suda həll olan (C vitamini və B qrup vitaminlər)

  • Yağda həll olan (A, D, E, K) vitaminləri

Suda həll olan vitaminlər

C vitamini maddələr mübadiləsinin bir çox kimyəvi proseslərində iştirak edir. Hormonların sintezində sümük və qığırdaq toxumasının əmələ gəlməsində yaraların sağalmasında zəruri olan C vitamini bitkilərin (itburnu, kələm, çiyələk, turp, bibər, pomidor, portağal, limon, alma və s.) tərkibində daha çox olur. Avitaminoz zamanı sinqa xəstəliyi əmələ gəlir. Zəiflik, yorğunluq, qanaxmalar, xüsusilə dişlərin dibinin qanaması avitaminozun əlamətləridir. C vitamininə  gündəlik tələbat 50-78 mq-dır. 

B qrup vitaminlərə bir çox vitaminlər daxildir (B1, B2, B3, B5, B6, B11, B12 və s.). Əsasən bitki və heyvan mənşəli məhsulların tərkibində olur və sinir sisteminin fəaliyyəti üçün zəruridir. B1 (tiamin) vitamininə sutkalıq tələbat 3-4 mq-dır. Buğda, noxud, yumurta sarısında, qaraciyərin tərkibində olur. Avitaminoz, yəni ciddi çatışmazlıq zamanı Beri-Beri xəstəliyi yaranır (yuxusuzluq, polinevritlər, sinir ağrıları, hissiyatın itməsi əlamətləri). B2 (riboflavin) vitamininə sutkalıq tələbat 2-4 mq-dır. Ən cox süd, balıq, tərəvəzlər və s. tərkibində olur və ürək-damar, tənəffüs, endokrin sistemlərinin fəaliyyətinə müsbət təsir göstərir. B2 avitaminozu zamanı ağız və gözün selikli qişaları zədələnir (xeyloz – dil qıpqırmızı olur), saçlar tökülür, ağız bucağı, dodaqlarda çatlar əmələ gəlir. Hemoqlobinin sintezində iştirak etdiyi üçün B2 çatışmazlığı zamanı anemiya əmələ gəlir.

B3 (niasin) antidermatit amilə sutkalıq tələbat 10 mg–dır. Çatışmazlıq zamanı Xartman xəstəliyi inkişaf edir (pellaqroid fotohəssas dəri, əqli inkişafın və boy artımının geriliyi).

B5 (pantoten turşusu) təbiətdə geniş yayıldığı üçün çatışmazlığına nadir halda  rast gəlinir. B5 ayrıca bağırsaqlardada sintez olunur. Çatışmazlıq zamanı dermatitlər, depiqmentasiya, yorğunluq, ətraflarda gecə ağrıları, tez-tez kəskin respirator xəstəliklər baş verir. Ən çox yumurtada, qara ciyərdə, tərəvəzlərdə, toyuq və mal ətinin tərkibində olur.

B6 (piridoksin) vitamininə gündəlik tələbat 2-3 mq-dır. Düyü kəpəyi, buğda, maya, qara ciyər, böyrək və s. tərkibində var. B6 çatışmazlığı zamanı saç tökülməsi, dermatit, qicolma, sinir sisteminin fəaliyyəti pozulması baş verir.

B11 (fol turşusu) qırmızı qan hüceyrələri və sinir toxumasının formalaşmasında mühüm rol oynayır. Hüceyrə bölünməsi prosesində iştirak edir. Bu səbəbdən dölün sinir sisteminin düzgün formalaşması üçün hamiləliyin ilk trimestrində qəbulu çox vacibdir. Avitaminoz zamanı iştahasızlıq, arıqlama, mədə-bağırsaq problemləri, qlossit, stomatit, hipoxrom, meqaloblast və makrositar anemiya inkişaf edir. Əsasən kahı, ispanaq, banan, qara ciyər, portağalın tərkibində olur.

B12 (sianokobalamin) vitamininə sutkalıq tələbat 1-3 mkq-dır. Xüsusən qara ciyərin tərkibində çox olur. Avitaminoz zamanı meqaloblast anemiya, atrofik, hipoasid qastrit, periferik neyropatiyalar inkişaf edir.

Vitaminlərin kontrolsuz və yüksək dozada qəbulu müxtəlif kliniki əlamətlərlə özünü büruzə verən orqanizmin intoksikasiyasına gətirib çıxarır. Belə vəziyyət hipervitaminoz adlanır. B qrup vitaminləri parenteral istifadəsi müxtəlif allergik reaksiyalara səbəb ola bilər.

 

Mənbələr

  1. Şabalov N.P uşaq xəstəlikləri

  2. https://pediatriya.az

1 yaş böhranı

Birinci ilin sonunda artıq uşaq ayaqları üstündə dəstəksiz dayanmağa və gəzməyə başlayır. Nəticə olaraq onun gündəlik həyatında sərbəstlik kəskin şəkildə yeksəlir. O, evdə bir otaqdan o birinə qaçır, mənzilin bütün küncünə girir, dolabları açıb oradakı əşyaları qarışdırır, divar kağızlarını cızır, oturacaqlara qalxır və ümumiyyətlə, baxış sahəsinə daxil olan bütün əşyalara yaxınlaşıb toxunur. 

Digər tərəfdən bu fiziki müstəqillik uşağın mənfi reaksiyaları ilə müşayiət olunur. Belə ki, körpə onun hərəkətlərinin yetkin insan tərəfindən idarə edilməsinə qarşı etiraz edir, hətta böyüklərin davranışlarını idarə etmək istəyini irəli sürür, hara və nə vaxt gedəcəyinə, nə geyinəcəyinə və nə oynayacağına özü qərar vermək iddiasında olur. Bir zamanlar çox sakit körpə birdən kaprizli, davranışları isterika ilə dolu uşağa çevrilir. İnkişafın bu mərhələsi inkişaf psixologiyasında “bir yaş böhranı” adlandırılır. Bununla psixi inkişafda  körpəlik dövrü bitir və erkən yaş dövrü başlayır. Uşaq hər şeyi müstəqil eləmək istəyir, lakin həyatın əksər məqamlarında hələ bunu edə bilmir və dəstəyə ehtiyacı olur. Böhranın yaranmasının səbəblərindən biri də bundan ibarətdir: istəyir, lakin alınmır və yetkin insanın müdaxiləsinə etiraz bildirir.

Tədqiqatlar göstərir ki 1 yaş böhranı 10-15-ci ayları əhatə edir. Bu zaman uşağın davranışı növbəti əlamətlərlə müşahidə olunur:

  • Tərbiyə çətinləşir. İnadkarlıq, valideyn tərəfindən diqqətin tələb edilməsi, böyüklərin tələblərinə uymamaq kimi davranışlar özünü göstərir;

  • Müsbət və mənfi yeniliklər yaranır. Sərbəstlik cəhdləri yaranır (qida qəbulunda, paltar geyindirəndə), gigeyinik və rejim prosedurlarından imtina edir;
    Yetkin tərəfindən olan qiymətləndirməyə (pisləmə, tənqid) qarşı xüsusi həssaslıq – küsəyənlik, narazılıq, böyüyə və əşyalara yönəlmiş aqressiya yaranır;

  • Qeyri-adi və ziddiyyətli davranış özünü göstərir, yəni kömək istəyib sonra ondan imtina edir;

  • Kaprizlər kəskin çoxalır.

Böhran uşaq həyatının bütün sahələrini ehtiva edir. Bacarmasa belə əşyalarla hərəkətləri daha müstəqil etməyə cəhd edir. Məsələn, uşaq qaşığı tuta bilmir, lakin ananın onu yedizdirməyinə etiraz bildirib özü qaşığı götürərək qida qəbul etmək istəyir. 

Yetkin insanlarla davranışlarında seçici olurlar. Yad insanlara şübhə və ehtiyatla, ancaq yaxın yetkinlərə tələbkar və aqressiv yanaşa bilərlər. Körpənin özünə qarşı münasibətdə də dəyişiklik görmək olur. Öz müstəqilliyini daha qəti şəkildə qoruyur və sərbəst seçim haqqını tələb edir.

Artmış bacarıqlarla yanaşı birinci ilin sonunda uşaqda xüsusi psixi keyfiyyət formalaşır. Bir yaşlı uşağın davranışları təkcə qarşısında olan əşyaların təsiri ilə yox, həm də yadına düşın obraz və təsəvvür əsasında idarə olunur. Bu obrazlar “motivləşdirən təsəvvürlər” adlandırılır. Bununla uşaqda böyükdən aslı olmayan istək yaranır. Əgər öncəki dövrlərdə körpənin diqqətini bir oyuncaqdan o birisinə asanlıqla yönləndirmək olurdusa, bir yaşdan sonra bunu etmək alınmayacaq, çünki artıq uşaq həmin əşyanın obrazını yadında saxlayır. 

Beləliklə, 1 yaş böhranı iki əsas səbəbdən baş verir. Birinci səbəb – körpənin fiziki müstəqilliyi artır, lakin hələ də dəstəyə ehtiyacı olur. Bununla belə hərəkətləri heç kəsdən dəstək almadan icra etməyə cəhd göstərir. İkinci səbəb – uşağın davranışları yalnız yetkin insan tərəfindən yox, eyni zamanda onun istəkləri ilə də idarə olunur.  

 

Mənbələr

  1. Смирнова Е.О. Детская психология: Учебник для вузов. 3-е изд., перераб.-СПб.: Питер, 2009.-304 с.

  2. Карабанова О.А. Возрастная психология: Конспект лекций. Айрис-Пресс, 2005.-240 с.

 

Ananın səsi yuxuda olan yenidoğulmuş körpəni intensiv terapiya şöbəsindəki səs-küydən qoruya bilər

Yuxunun idrakın, ümumi sağlamlığın və rifahın vacib bir faktoru olması getdikcə daha çox qəbul edilir. Yuxu həm vaxtından əvvəl, həm də vaxtında doğulmuş körpələr üçün son dərəcə vacibdir. Lakin körpələr üçün yuxunun ideal müddəti və keyfiyyəti, yuxu pozuntusunun sinir sisteminin inkişafına necə təsir göstərdiyinin uzunmüddətli  nəticələri hələ tam müəyyən edilməyib. 

Xəstələnmiş və ya vaxtından əvvəl doğulmuş yenidoğulmuş körpələrə beyin inkişafının kritik dövründə reanimasiya və intensiv terapiya şöbəsində (İTŞ)  müalicə və genişləndirilmiş qulluq tələb edilə bilər. ABŞ-da yenidoğulan körpələrin təxminən 10%-nə intensiv terapiya tələb olunur. İntensiv terapiya şöbəsindəki mühit bətndaxili mühitdən çox fərqlidir və bu, uşağın yuxusuna təsir göstərə bilər. 

Əvvəlki tədqiqatlar göstərmişdi ki, neonatal yuxunun kəmiyyət ölçmələri sinir sisteminin inkişafının proqnozlaşdırıcısı ola bilər. Hazırkı tədqiqatın məqsədi İTŞ olan akustik mühitin yenidoğulmuş körpənin  yuxusuna təsir edib-etmədiyini və ananın səsinə qulaq asmağın bu təsiri modullaşdıra biləcəyini qiymətləndirmək idi.

Tədqiqatın metodları və gedişi. İTŞ-də olan 47 yenidoğulmuş uşağa 12 saatlıq polisomnoqrafiya aparılmış və alınan nəticələr araşdırmaya daxil edilmişdir. Uşaq kitablarını oxuyan anaların səsi yazılmış və anaların səsləri davamlı olaraq polisomnoqrammanın ilk, ya da ikinci 6 saatında səsləndirilmişdir. Reqressiya modelləri yuxu-oyanıqlıq mərhələlərini, entropiyanı, EEG gücünü və ətraf səs-küyə cavab olaraq səsləndirilmə və səsləndirilmə olmadan oyanma ehtimalını öyrənmək üçün istifadə edilmişdi.

Nəticələr. Nəticələr maraqlı və klinik baxımdan əhəmiyyətlidir. İTŞ-ə yerləşdirilmiş 35 həftəlik hamiləlik dövründə və ya ondan sonra doğulmuş körpələrdə daha erkən doğulmuş körpələrdən fərqli olaraq yuxu və oyanma patternləri müəyyən olunur və bunlar yaş artdıqca anaların səsinə daha çox reaksiya verirlər. Bu, tam müddətə yaxınlaşdıqca yenidoğulmuşların analarının səsinə daha çox cavab verə bilmə ehtimalını artırır. Hər hansı bir verilən polisomnoqramma  dövrü ərzində körpənin ananın səsinə məruz qalmaması ilə müqayisədə məruz qalması zamanı yatmaq ehtimalı daha yüksək olmuşdur.

Eyni zamanda, 33-34 həftə arasında doğulan körpələrdən fərqli olaraq ≥35 həftəlik hestasiya yaşında doğulmuş 20 körpədə oyanma nisbətində yaşla əlaqədar artım, ümumi yuxunun azalması, saatda REM yuxu dövrlərinin sayının azalması yalnız 6 saat ananın səsinin təsirinə məruz qaldıqda müşahidə olunmuşdu. Lakin yuxu zamanı ananın səsi həmçinin yeni doğulan körpələri, xüsusilə də ≥35 həftəlik hestasiya yaşında doğulmuş körpələri xəstəxanada olan güclü səs-küydən oyanmadan qoruya bilər. 

Mövcud tədqiqatlar ananın səsinin yazılıb səsləndirilməsi zamanı intensiv terapiya şöbəsində olan  xəstələri tibb müəssisəsində olan qaçılmaz səs-küyün bəzi təsirlərindən qoruya biləcəyini, ən yüksək səs səviyyəsində oyanma ehtimalını azaltma hesabına izolyasiya edə biləcəyini göstərdi. Həmçınin intensiv terapiya tələb edən yenidoğulmuşlarda yuxunu yaxşılaşdırmaq üçün hazırlanan müdaxilələrin hestasiya yaşına uyğunlaşdırılması tələb oluna bilər.

 

Mənbələr

  1. Renée A. Shellhaas, Joseph W. Burns, John D.E. Barks, Fauziya Hassan and Ronald D. Chervin

  2. Pediatrics September 2019, 144 (3) e20190288; DOI: https://doi.org/10.1542/peds.2019-0288

 

Uşaqlarda anadan ayrılma qorxusu

Uşaqlarda anasız qalmaq qorxusu qaçılmazdır. Bu, təbii psixi faktorlarla, ona qayğı göstərən insana bağlılıqla əlaqədardır. Bu, narahatlıq və ağlama şəklində özünü göstərən ayrılıq qorxusudur. Bəzi uşaqlar isterikanı artırır, gecə oyanmaları olur. Qeyd edək ki, bu, normal inkişaf mərhələsidir və təxminən uşağın 8 aylığından başlayır, maksimal intensivliyə 10-18 aylığında çatır, 3 yaşına qədər keçir. Məktəb yaşına çatdıqda, uşaqlar artıq analarının yanında olmadığını sakit qəbul edirlər və qayıdacağını başa düşürlər.

Uşağın reaksiyaları yalnız yaşdan deyil, digər xüsusiyyətlərdən də asılıdır. Bunlar müxtəlif səbəblərlə ağırlaşa bilər:

  • Tərbiyənin xüsusiyyətləri; narahat və həddən artıq qayğılı yanaşma, uşağa anadan ayrılmadan  müsbət təcrübə qazanmağa imkan vermir.

  • Şəxsiyyət xüsusiyyətləri; vurulmağa meyilli, qorxaq uşaqlar həmyaşıdlarına nisbətən eyni vəziyyətlərə daha kəskin şəkildə dözə bilirlər .

  • İnkişaf pozuntuları; pozuntular səbəbindən yeni bacarıqları öyrənmək, çevik olmaq çətin olur ki, buna görə də hər hansı bir yeni situasiya uşaq üçün kəskin  qəbul edilir.

Bəzi uşaqlarda bu cür reaksiyalar xəstəxanaya yerləşdirildikdə, uzun müddətli müalicə və həyat tərzinin könlü dəyişməsini tələb edən bir xəstəlik səbəbindən sonra görünə bilər. Valideynlərin özlərinin hədsiz narahatlığı və həyəcanı, bu səbəbdən uşaqdan ayrılmaq istəməməsi də uşaqda ayrılıq qorxusu yarana bilər. 

 

Belə çıxır ki, uşaqlardan ayrılmaq nəinki mümkündür, həm də zəruridir? 

Bəli, təhlükəsiz ayrılmalar faydalıdır. Bu uşağa fürsət verir ki, öz-özünə oynamağı, digər ailə üzvləri və dostları ilə əlaqələr qurmağı öyrənsin. Bu, uşağa həm də onu öyrədir ki, ana ayrıldıqdan sonra geri qayıdır və bunda qorxulu heç bir şey yoxdur. 

 

Ayrılma həyəcanı ilə mübarizə  texnikası

Körpənizin reaksiyaları yaşa uyğun deyilsə, problemlər yaranır. Məsələn, o, artıq kiçik məktəblidir, amma hələ də anadan ayrıldıqda ağlayır və uzun müddət özünə gələ  bilmir, onu dəyişdirmək çətindir, başqa qorxuları var. Ümumi bir narahatlıq fonunda, psixosomatik problemlər (naməlum mənşəli ağrı, aşağı temperatur, dəridə qızartı və ya səpki) belə yarana edə bilər. Yaxud uşaq anadan ayrılmamaq üçün məktəbə/bağçaya getməkdən imtina edir və s. Uşağın davranışında bu əlamətlərdən bir neçəsini müşahidə etsəniz, narahat olmayın. Məhz bu cür həssas  uşaqların xüsusi yanaşmaya ehtiyacı var. Onları daha yaxşı hiss etmək üçün bir az artıq səy göstərməlisiniz. Ancaq bu cür narahatlıqlarla mübarizə üçün təsirli üsullar var. Onları sizin diqqətinizə çatdırırıq.

Valideyn davranış modeli

Əgər uşağınız ayrılma qorxusu ​​davranışa meyillidirsə, bu vəziyyətdə ona düzgün reaksiya verməlisiniz:

  • Onun hisslərini diqqətlə və şəfqətlə dinləyin;

  • Lazımsız duyğuları ifadə etməyin. Sizdən ayrıldığı üçün narahat olarsa, sakit olmağa çalışın. Bu, körpənin özünün düzgün davranışını modelləşdirmək üçün vacibdir;

  • Dərin nəfəs almaq, 10-a qədər saymaq və ya rahat bir mühitdə oturmaq kimi istirahət texnikalarını sınayın;

  • Stresli vəziyyətə əvvəlcədən hazırlaşmağa kömək edin, birlikdə strategiyalar hazırlayın. Məsələn, “o, məktəbdə narahatlıq keçirirsə nə etməlidir?” sualına birgə cavab tapın;

  • Bağlı olduğu insanlardan ayrıla bildiyi üçün övladınızı tərifləyin; 

  • Yalnız nəticəni deyil, uşağınızın cəhdlərini də mükafatlandırın.

 

Texnika 1. Sabun köpükləri

Mənimsəmək üçün ilk şey istirahətə yönəlmiş nəfəs texnikalarıdır. Dərin nəfəsalma və nəfəsvermə məşqləri etmək üçün sabun köpükləri idealdır. Nəfəs almağa konsentrasiya olarkən körpənizə böyük bir qabarcıq hazırlayın. Üstəlik, köpüklərin çox görünməsi və fəaliyyətin nizamlılığı onu sakitləşdirəcəkdir.

 

Texnika 2. Doldurma qutusu

Sakitləşməyə kömək etmək üçün körpənizlə "sakitləşdirici qutu" hazırlamağa başlayın. Uşağınızın yanında oturun və onu sakitləşdirəcək şeyləri bir qutuya yığın. Hər dəfə narahat olanda qutudan çıxarılan sevdiyi əşyalar onu sakitləşdirməyə kömək edəcəkdir. Qutuya körpənizin bəyəndiyi əşyaları qoya bilərsiniz. 

Bu məsləhətlər uşaqlarda anadan ayrılma qorxusunu dəf etməyə yardımçı olacaqdır.

Körpə (2-6 ay) ilə ünsiyyətin təşkilinə dair tövsiyələr 

Yenidoğulnuş dövrdə olduğu kimi, bu inkişaf mərhələsində də böyüklər ünsiyyətin təşkilinə düzgün yanaşmalıdır. İndiyə qədər uşaq və valideyn arasında qarşılıqlı əlaqədə böyüklər təşəbbüskar olmalı idisə, körpəliyin ikinci ayından sonra ünsiyyətdə “ilk addım” uşağın öhdəliyinə verilməlidir. Canlanma kompleksi müşahidə etdiyiniz məqamda bilin ki, bu uşağın ünsiyyət təşəbbüsü sizə yönəldilib və bu zaman siz tərəfdən dəyərləndirilməlidir. 

Bəs bunu necə etmək olar? Uşaqla emosional əlaqəyə daxil olduqda aşağıdakı tövsiyələrə əməl etməklə körpənin ünsiyyətdə olan təşəbbüskarlığını inkişaf etdirmək olar:

  1. Fiziki təmasın təmin edilməsi. Adətən iki aylıq uşaqlara onları sığallamaq, barmaqlarını saymaq, ayaq və əllərlərlə yüngül idman etdirmək kimi fiziki təmaslı hərəkətlər körpəyə həzz bəxş edir.

  2. Nəvazişli tonla danışmaq. Mütləq şəkildə uşağın sizə yönələmiş müraciətini dinləyin və danışğı dayandırdıqdan sonra ünsiyyəti siz davam edin.

  3. Təbəssüm. Uşaq tərəfindən göstərilən bütün davranışları (təbəssüm, ayaq və əllərlə hərəkət, müxtəlif səslər və baxış) qarşılıqlı təbəssümlə müşayiət edin.

  4. Baxış. Körpənin gözlərinə baxmağa unutmayın və bu göz təmasının uzatmağa çalışın.

Burada əsas məsələ körpə-valideyn arasında olan ünsiyyət çərçivəsində aktiv və passiv rolların ardıcıllığın təmin edilməsidir. Yani əgər uşaq “danışırsa”, siz izləmə roluna keçməli və körpə “nitqi”ni bitirdikdən sonra özünüz danışmağa başlaya bilərsiniz. 

Körpəni əmizdirərkən qucağınızda saxlayın, hətta butulkadan yedizdirsəniz belə. Uşağa zorla qida vermək yerinə ona ilk olaraq yeməyi dadmaq üçün imkan yaradın. Daddıqdan sonra üzündə olan reaksiyanı izləyin və əmziklə olan butulkanı yaxınlaşdırıb ağzını açmağını gözləyin.

Uşaq ağladıqda və qışqırdıqda onu qucağınıza götürün və sakitləşdirməyə çalışın. Çoxsaylı tədqiqatlar onu göstərir ki, narahatlığı vaxtında aradan qaldırılmış  körpələr gələcəkdə daha sakit olurlar.  

Həyatın ilk aylarında uşağı güzgüdə özü ilə tanış edə bilərsiniz. Üçüncü ayında o artıq özünü güzgüdə tanımağa başlayacaq. Bunu onun diqqətlə güzgüdəki təsvirini izləməsi və təbəssümündən görə bilərsiniz.

Öz təsviri ilə yanaşı ünsiyyət zamanı uşaq yetkin insanların obrazlarını da təsəvvüründə formalaşdırır. Yaxın və uzaq (tərbiyəsində iştirak cəhəddən) böyükləri ayıra bilir. Belə ki,  3-4 aylarında uşaq bütün yetkinlərə maraqla yanaşır, lakin bu diqqətin intensivliyi həmən yetkin insanın uşağa nə qədər yaxın olmasından aslıdır. Ana ilə ünsiyyətdə körpə daha təşəbbüskardır. Ana yaxınlaşan kimi dərhal təbəssüm edir,  qığıldayır və babılldayır ki, onun diqqətini cəlb etsin. Tanış olmayan yetkin insanın üzünə isə diqqətlə baxır.

Körpədə yetkin insanın obrazını tam formalaşdırmaq üçün körpə ilə ünsiyyətdə olmaq lazımdır. Ünsiyyətin müxtəlifliyi yetkin insanın uşaqda olan təsvirini daha bütöv edir. Bunun üçün körpəlik dövründə uşağa müxtəlif insanlarla ünsiyyət təşkil etmək lazımdır. Bilmək lazımdır ki, körpəlik dövründə müxtəlif insanlarla ünsiyyətdə olan uşağın gələcək inkişafında qorxular, xüsusilə anadan ayrılma qorxusu ilə qarşılaşma ehtimalı çox aşağıdır. Nəticə etibarilə gələcəkdə bağça mühitinə daha tez uyğunlaşırlar. 

Dostlarınızı, müxtəlif yaş kateqoriyasından olan uşaqları körpə ilə ünsiyyətdə olmağa icazə verin. Onun ətraf insanlarla ünsiyyət təşəbbüslərini dəyərləndirin. Bu, həm də gələcəkdə uşağın ünsiyyətli olmağına kömək edəcək.

Körpəyə müraciət etdiyiniz zaman nitqinizdə onun çıxardığı səsləri istifadə etməyi unutmayın!

 

Uşağı necə tərifləyək?

Uşağınızı müəyyən davranışına görə tərifləyin. Çalışın hansı müsbət cəhətinə görə təriflədiyinizi anlasın. Məsələn, əgər övladınız rəsm çəkibsə, “Sənin günəşin çox gözəl alınıb!” “O pişik isə lap canlı görünür!” kimi konkret nüansları vurğulayaraq tərifləyin. “Sən yaxşı oğlansan (qızsan)!”, “Əsl rəssamsan!” kimi ifadələrdən çəkinin. Unutmayın ki, şəxsiyyəti deyil, davranışı tərifləmək lazımdır. 

Təriflə yanaşı övladınıza təbəssüm edin, onu qucaqlayın. Uşaq sizin səmimi sevindiyinizi hiss etməlidir. Bu, “tərifliyim, canım qurtarsın” durumuna çevrilməməlidir. Bununla yanaşı, övladlarınızı gün ərzində bir neçə dəfə qucaqlamaq və alnını, yanaqlarını öpmək tövsiyə edilir.

Övladınızın müsbət və ya mənfi davranışlarına işarə edərək başqa uşaqların davranışların ilə müqayisə etməyin. Onda digərlərindən üstünlük hissini aşılamayın. Hər xırdalığa görə tərifləməyə ehtiyac yoxdur, əks təqdirdə tərif mənası itirəcək və uşaq bütün hərəkətlərinə görə hər zaman sizdən rəğbətləndirmə gözləyəcək. 

Tərifləyərkən uşağın nəyi asanlıqla, nəyi isə çətinliklə yerinə yetirdiyini qeyd edin. İrsi bacarıqlarına diqqətini cəmləşdirməyin (atanda vaxtilə əlaçı olub və ya anan  uşaqlıqda gözəl şeirlər ifa edirdi və bu bacarıq sənə onlardan qalıb s.). Daha çox uşağın öz səylərinə əsasən uğur qazandığı təəssüratını yaradın. 

“Böyüyəndə istedadlı rəssam olacaqsan.” kimi inam aşılamayın. Uşaq sizin gözləntinizi reallaşdıra bilməsə, məyus olacaq. Bununla yanaşı, “Boş yerə əziyyət çəkmə, onsuz da səndə alınmayacaq.” kimi fikirlər də qətiyyən səsləndirməyin. Bu cür fikirlər, uşaqların özünəinamını zəiflədir. Öncə təriflədiyiniz uğuru sonra dəyərsizləşdirməyin. Məsələ, “O rəsm dərsindən aldığın 5 heç də vacib deyildi.” kimi fikirlər səsləndirməyin.

 

Usaqlar bizdən öyrənir

Uşaqların erkən yaşlarda valideynlərindən öyrəndikləri və onların şəxsiyyətini formalaşdıran “beşlik” var:

  1. Təmizlik

Kiçik yaşlı uşaqların öyrənəcəkləri ilk dərslərdən biri səliqəli və təmiz olmalarıdır. Bu davranış instiktiv olaraq yaşamaq və sağlamlıq ilə əlaqəli vacib bir amildir. Təmiz mühit bizə sağlamlıq və ruhi rahatlıq verir.  Təmiz və səliqəli evdə yaşayan uşaqlar öz əşyalarına qulluq edirlər. Bu vərdiş yarandıqdan sonra bunu onlara həmişə xatırlatmaq lazım olmur.

  1. Zorakı münasibət 

Tədqiqatlar göstərir ki, aqressiv insanların çoxu uşaqlıqda fiziki və ya psixoloji zorakılığa məruz qalıblar. Bu, onların həyatında neqativ iz buraxıb. Unutmayın ki, zorakılıq müxtəlif formada ola bilər: evdə qışqırıq, təhqir, nifrət dolu sözlər eşidən uşaqda da kobudluq yaranır.

  1. Müsbət və ya mənfi fikirli olmaq

Mütəxəssislərin təhlilinə əsasən 4-7 yaşlılar arasında bədbəxt olduqlarını deyən və depressiyadan əziyyət çəkən uşaqlar, gördükləri, eşitdikləri ifadə və davranışları təkrarlayan uşaqlardır. Uşaqlarda yaxşı psixi sağlamlıq üçün səsələndirdiyimiz fikirlərin və münasibətimizin müsbət çalarlı olması vacibdir. “Biz bədbəxtik”, “vaxtımızı pis keçiririk” və s. kimi ifadələr eşidən uşaq böyüdükdə özünə inamsız, depressiv şəxs kimi yetişir.

  1. İşə və təhsilə sevgi

Həyatda uğur qazanmağın sirri təhsilə və işə olan sevgidir. Uşaqlar valideynlərinin evdə boşuna gəzdiyini gördükdə, başqasını aldadaraq asan yolla pul qazanmaqdan əyləncəli şəkildə danışan valideyni eşitdikdə, onlara yetkin yaşda məsuliyyəti öz üzərlərinə götürmək çətin olacaq. Uşaqlar valideynlərin kitab oxuduqlarını seyr etsələr, onları təqlid etmək ehtiyacı hiss edəcək, oxumaq üçün kitab almalarını xahiş edəcəklər. Lakin televizorun bütün günü açıq olduğu evlərdə uşaqlar öyrənmədə passiv olmağa meyilli olurlar.

  1. Qorxu

Çox vaxt uşaqlarımıza qarşı əsəbilik və onaları həddindən artıq qorumaq bizim onlara müəyyən dərəcədə etibarsızlıq və qorxu aşılamağımıza səbəb olur. Əgər biz böyüklər həmişə onları təhlükələrdən və mümkün problemlərdən xəbərdar etsək, övladlarımız həyatda istənilən vəziyyətlə qarşılaşdıqda şübhəsiz ki, qorxu hiss edəcəklər. Qorxunun bir növü də gecə qaranlıq qorxularıdır. Uşağı qorxutmaq üçün deyilən fikirlər onun həyatında iz buraxır.

Övladlarımızın fiziki və psixi sağlam böyüməsi xeyli dərəcədə bizim onlara göstərdiyimizin münasibətdən asılıdır. Odur ki, daim uşaqlarla olan münasibətimizə fikir verməliyik.


 

Uşaqlarda  qorxu  hissi

Qorxu nədir?

Qorxu təhlükəli amillərin təsirinə cavab olaraq yaranan, özünüqoruma instinktinə əsaslanan bir hissdir. Uşaqlarda qorxuların spesifik xüsusiyyəti budur ki, bu qorxular birbaşa təhlükə ilə əlaqəli deyil. Uşaqlarda qorxular əsasən yaxın insanlardan aldıqları məlumatlar və bu məlumatları öz təsəvvür və təxəyyüllərində canlandırmaqdan yaranır.

Uşaqlıq qorxularının səbəbləri

Uşaqlıq qorxularının ən əsas səbəbi  yaşanan travmatik vəziyyətdir. Məsələn, bir uşağı it dişləyirsə, gələcəkdə itlərdən qorxması ehtimalı yüksəkdir. Valideynlər körpəni nağıl personajları ilə qorxudaraq, öz məqsədlərinə çatmağa çalışırlarsa, uşaq tək və ya qaranlıqda qalmaqdan qorxa bilər. Valideynlər tez-tez belə ifadələrlə işlədir: “Ehtiyatlı ol, yıxılarsan, ayağını sındırarsan." Bu cür ifadələrdən uşaq yalnız ikinci hissəni qavrayır. Hələ də nə üçün xəbərdar edildiyini tam başa düşməyərək uşaq davamlı qorxulara çevrilə bilən narahatlıq hissi ilə dolur. Ailədə müxtəlif konfliktlər və müzakirə olunan hadisələr uşaqların diqqətindən kənarda qalmır, bu da qorxu hissinə əsas yaradır.

Uşaq qorxularının əsasında müxtəlif səbəblər dura bilər:

  1. Həddən artıq qayğı. Uşaqlar bəzən valideynləri tərəfindən həddindən artıq nəzarətə məruz qalırlar, davamlı olaraq hər yerdə onları təhlükə gözlədiyini eşidirlər. Bu, uşaqları özünəinamsız və qorxaq edir. Ümumiyyətlə müasir dövrdə böyük şəhərlərdə intensiv, streslə dolu həyat tərzi uşaqların psixikasına təsir edərək onu daha da həssas edir.

  2. Qayğının az olması. Valideynlər həddindən artıq iş yükü səbəbindən uşaqlarla çox az ünsiyyətdə olurlar. Bu boşluğu kompüter oyunları və televiziya proqramları əvəz edir. Buna görə uşaqla hər gün ən azı bir neçə saat faydalı ünsiyyət qurmaq, birgə gəzintiyə çıxmaq, oynamaq və maraqlı məqamları müzakirə etmək lazımdır.

  3. Fiziki fəaliyyətin az olması. Kifayət qədər fiziki aktivliyin olmaması da qorxuya səbəb ola bilər.

  4. Valideynin uşağa qarşı aqressiv münasibəti. Ailədə ana və ya ata lider mövqe tutursa və tez-tez digər ailə üzvlərinə qarşı aqressiv davranırsa uşaqda qorxuların yaranması demək olar ki, qaçılmazdır. Uşaq valideyni onu təhlükədən qoruyan bir obyekt olaraq qəbul etmir. Belə olduqda uşaq özünü təhlükəsizlikdə hissi etmir və onda qorxu yaranır.

  5. Ailədə qeyri-sabit atmosfer. Ailədəki qeyri-sabit emosional vəziyyət, ailə üzvləri arasında tez-tez yaşanan qalmaqallar, qarşılıqlı anlaşma və dəstəyin olmaması uşağın ailədə yaşadığı xroniki narahatlığa səbəb olur. Zamanla bu qorxulara səbəb ola bilər.

  6. Uşaqda psixoloji və psixi pozuntuların olması. Qorxu səbəblərindən biri də uşaqda nevrozun olmasıdır. Bu vəziyyət mütləq mütəxəssis tərəfindən müalicə olunmalıdır. 

Qorxuları üç növə ayırmaq olar:

  1. Obsessiv qorxular

Uşaq bu qorxuları müəyyən şəraitdə yaşayır, bu da panikaya səbəb ola bilər. Məsələn, yüksəkliklərdən, açıq sahələrdən, geniş kütlə toplanan yerlərdən və s.

  1. Sayrışan hallar

Belə qorxuların olması uşağın psixikasında ciddi problemlərin olduğunu göstərir. Onların səbəbini tapmaq və məntiqli izah etmək mümkün deyil. Məsələn, bir uşaq müəyyən bir oyuncaq ilə oynamaqdan, müəyyən paltar geyinməkdən, çətir açmaqdan və s. qorxur. Ancaq körpənizdə belə bir qorxu hissi müşahidə etsəniz, dərhal narahat olmamalı, səbəbini tapmağa çalışmalısınız. Bəlkə də obyektiv səbəblərə görə müəyyən bir oyuncaq ilə oynamaq istəmir. Məsələn, o, bu oyuncaq ilə oynayanda yıxılıb və bu oyuncaq onda ağrı ilə assosiasiya olunur.

  1. Yüksək əhəmiyətli qorxular

Bu qorxular uşağın xəyalının məhsuludur. Buna 90% hallarda rast gəlinir. Əvvəlcə bu cür qorxular həyatdakı müəyyən bir vəziyyəti ilə əlaqələndirilir. Lakin sonra uşağın düşüncələrini o qədər zəbt edir ki, o başqa heç nə barəsində düşünə bilmir. Məsələn, uşaqların xəyalında qaranlıq qorxusu əcaib məxluqlarla assosiasiya olunur.

 

Yaşla əlaqəli uşaqlıq qorxuları

Psixoloqlar müəyyən bir yaş dövründə ortaya çıxan, düzgün inkişaf zamanı yox olan qorxuları, normaya uyğun hesab edirlər:  

  • 0-6 ay –  ananın olmaması və ya onun əhvalındakı dəyişikliklər, qəfil hərəkətlər və yüksək səslər;

  • 7-12 ay – yüksək səslər, uşağın ilk dəfə gördüyü insanlar, məkanın dəyişməsi, hündürlük;

  • 1-2 yaş – yüksək səslər, valideynlərdən ayrılmaq, pis xəyallar, yad insanlar, zədə almaq, emosional və fiziki funksiyalar üzərində nəzarəti itirmək;

  • 2-2,5 yaş – valideynlərini itirmək qorxusu, eyni yaşda tanımadığı uşaqlar, zərb səsləri,  mühitdəki dəyişikliklər, təbiət təzahürləri - ildırım, şimşək, yağış;

  • 2-3 il – böyük, tanış olmayan, "özündə təhlükə daşıyan" əşyalar (məsələn, paltaryuyan maşın), adi həyat tərzində dəyişiklik, fövqəladə hadisələr (ölüm, boşanma və s.), adət edilmiş əşyaların yerlərinin dəyişməsi;

  • 3-5 il – ölüm (həyatın sonsuz olmadığını başa düşürlər), kabuslar,  təbii fəlakətlər, xəstəliklər və cərrahiyyə əməliyyatları, heyvanlar;

  • 6-7 yaş – nağıl personajları (ifritələr, ruhlar), itirmək qorxusu (ana və atanı itirmək və ya itkin düşmək), tənhalıq, məktəblə əlaqəli qorxular, valideynlərin məktəbdəki gözləntilərinə cavab verə bilməmək, fiziki zorakılıq; 

  • 7-8 il – qaranlıq, dəhşətli yerlər (zirzəmi, gizli yerlər), təbii və digər fəlakətlər, yaxınların diqqət və sevgisini itirmək, məktəbə gecikmək, məktəbdən və ya evdən qovulmaq, fiziki cəza, sinif yoldaşları tərəfindən  qəbul olunmamaq;

  • 8-9 yaş – oyunlarda, məktəbdə özünü doğrultmamaq, yalan və ya arzuolunmaz davranışa yol vermək, fiziki zorakılıq qorxusu, valideynləri itirmək, valideynlərlə mübahisə;

  • 9-11 yaş – məktəbdə və ya idmanda uğur qazana bilməmək, xəstəliklər, heyvanlar, hündürlük, təhlükli insanlar (narkomanlar, xuliqanlar, sərxoşlar və s.);

  • 11-13 yaş – məğlubiyyət, öz görünüşü və cəlbediciliyi, xəstəlik və ölüm, cinsi istismar, böyüklərdən gələn tənqid, özünü doğrulda bilməmək, şəxsi əşyaların itirmək.

Uşağımıza necə kömək edə bilərik?

Aradan qaldırılmayan qorxular həmyaşıdlarla ünsiyyət qura bilməmək, aqressivlik, sosial uyğunlaşmanın olmaması, nevroz və komplekslər kimi mənfi nəticələrə səbəb ola bilər. Uşağa kömək etməyin ilk addımı qorxunu müəyyənləşdirməkdir. Valideyn uşağın qorxuları barədə çox yumşaq, rahatlıqla, heç birinin üzərinə diqqət yönəltməyərək soruşa bilər. Qorxu hallarını müəyyən etdiyiniz zaman, sakit  reaksiya verin, çünki uşaq sizin emosional vəziyyətinizi oxuyur. Qorxu anında uşadan hansı orqanının narahatlıq keçirdiniyini soruşun, daha sonra birlikdə rahat və dərindən nəfəs alın, narahatlıq keçirən bədən üzvlərinin necə sakitləşdiyini təsəvvürünüzdə canlandırın.

Körpəni qucaqlayın, fiziki olaraq onu necə qoruduğunuzu hiss etdirin. Toxunma təması həmişə qorxu və stresi rahatlaşdıran ən təsirli vasitədir. Başqa bir effektiv metod körpə ilə birlikdə qorxu haqqında nağıl yazmaqdır. Nağılın sonu əsas qəhramanın bu qorxu üzərində qələbəsi ilə bitməlidir. 

Qorxunun rəsmini çəkmək də maraqlı və faydalı bir fəaliyyətdir. Rəsm çəkən zaman söhbət aparın, uşaqdan qorxusu barədə soruşun və həll yollarını axtarmağı təklif edin. Sonda qorxunun rəsmini yandıraraq uşaqğa izahla təlqin edirsiz ki, qoru artıq məhv oldu və onu bir daha narahat etməyəcək. 

Bundan başqa, səhnələşdirmə və ya oyun qorxularla mübarizədə çox yaxşı təsir göstərir. Bu metod əsasən qrup şəklində tətbiq olunur. Belə ki, uşaqlar qorxuları haqqında hekayələr hazırlayır və bu onu rollu oyunlar vasitəsilə canlandırırlar. Əlbəttə ki, sonra qorxu üzərində qələbə çalınır.

Bütün bunlar faydasızdırsa və uşağın qorxuları hələ də davam edirsə, mütləq psixoloqa müraciət etmək lazımdır.

 

 

Övladımızla hissiyyat dilində danışaq

Hamiləlik dövründə körpəmizlə yaradacağımız bağ haqqında xəyal qururuq. Sonra uşaq dünyaya gəlir və ilk dəfə onu qucağa alırıq. Bəzən sevgi ilə dolu xəyal köpüyümüz çox tez dağılır. Sakitləşdirməyə çalışdığımız körpəmizin davamlı ağlaması qarşısında aciz qalırıq. Körpəni qarın sancıları və köpün narahat etdiyini də bəzən gec başa düşürük. Tədricən bu ağlamaların, bu səslərin hər birinin öz mənası olduğunu və müəyyən ehtiyacı bildirdiyini anlayırıq. Bir qışqırıqda onun ac olduğunu, digərində bağırsaq qazının sancı verdiyini ayıra bilirik. Beləliklə, hər biri fiziki həssaslığı və ehtiyacı ifadə edən beş fərqli səsi ayırd edə bilərik: aclıq, yuxu, narahatlıq, bağırsaq qazı, gəyirmək ehtiyacı. Bu səslər, ağlamalar bütün uşaqlarda eynidir. Tədqiqatlar göstərir ki, ehtiyacdan yaranan narahatlıq aradan qaldırılmasa uşağın gərginliyi artır və həqiqətən ağlamağa başlayır.

Yalnız ilk aylarda deyil, sonrakı dövrlərdə də uşaqla mənəvi bağların qurulması vacibdir. Valideynlərin “kapriz” adlandırdıqları reaksiyaların çoxu əslində valideyn və uşaq tərəfindən informasiyanı emal etmə qabiliyyətilə əlaqəlidir. Qəzəb reaksiyası 3 qrupda təsnif olunur: 

taktil, vizual, audial.

Bu qrupların hər biri üçün xüsusi bir qəzəb tərzi müşahidə edilmişdir.

  • Taktil (toxunma) tərzdə qəzəb keçirən uşaqlar özlərini yerə atır və fiziki təzahürlərlə qəzəblərini göstərirlər.

  • Vizual (görmə) qəzəb tərzində uşaqlar qəzəblərini çox kəskin şəkildə ifadə edərək, 

güclü mimika ilə müşayiət olunan göz yaşları tökürlər.

  • Audial (eşitmə) qəzəb tərzində uşaqlar çox bərkdən, səslə qışqırırılar.

Ağlama krizi o zaman normal qarşılanır ki, uşaq təxminən 1-4 yaşlarında olsun. Bu zaman özünə və yanındakılara xəsarət verməsin, iki ağlama krizi arasındakı vaxtda ruh halı normal olsun. Digər hallarda mütəxəssis yardımı almaq yaxşı olar.

Ağlama krizi zamanı böyüklər nə etməlidir?

  • Sakitliyinizi qorumağa çalışın; 

  • Uşağın ehtiyaclarının nə olduğunu anlamağa çalışın (yuxuludurmu, yorğundurmu, acdırmı və s.);

  • Əgər yuxarıda qeyd olunduğu kimi bir ehtiyacı yoxdursa, uşağın ağlaması bitənə qədər gözləyin. Bu zaman sakitləşdirməyə çalışmaq işə yaramayacaq. Ona görə siz sakitcə gözləyin;

  • Əgər uşaq istədiyi bir şeyi vermirsiz deyə ağlayırsa, susdurmaq üçün istədiyini versəniz, ağlama krizini təkrarlama ehtimalını artırırsınız; 

  • “Yox” deməzdən əvvəl fikirləşin, qarşılana bilən bir istəkdirsə onu həyata keçirin, ya da “yox” dedinizsə fikrinizdən dönməməyə çalışın;

  • Ağlaması bitdiyində onu qucaqlayın, sevginizi göstərin; 

  • Ağladı deyə onu cəzalandırmayın. Ona diqqət verdiyinizi hiss etsin ki, diqqət çəkmək üçün ağlamağa ehtiyac duymasın.

Uşaqlarda bu cür davranışlar normaldır. Uşağın ağlamasından narahat olmazdan öncə buna əsas verən səbəbin  nə olduğuna, sizin bu davranışa necə reaksiya verəcəyinizə və bunun öhdəsindən necə gələcəyinizə diqqət edin. Bizim vəzifəmiz uşağın emosional həyatının zənginliyini qiymətləndirmək və onun çiçəklənməsinə kömək etməkdir.

 

Uşaqlarda pis vərdişlər və onları aradan qaldırmağın yolları

Uşaqlarda pis vərdişlər və onları aradan qaldırmağın yolları

Uşaqlarda tez-tez xoşagəlməz vərdişləri müşahidə edirik. Onlardan ən çox rast gəlinənləri dırnaq yemək, barmaq sormaq, burun qurdalamaq, saçları barmağa dolamaq, qulağı ilə oynamaq, alt dodağını çeynəmək, barmaqlardan səs çıxarmaq, tüklərini yolmaq və s. 

Uşaqlarda pis vərdişlərin əmələgəlmə səbəbləri 

Uşağın psixikası çox plastikdir və müxtəlif təsirlərə çox həssasdır. Ətrafındakı hər hansı bir narahatlıq və ya dəyişiklik uşağın davranışına təsir edə bilər. Uşaqlarda pis vərdişlərin yaranmasının əsas səbəbləri bunlardır:

  • Həddindən artıq emosional gərginlik

  • Depressiya, pis əhval- ruhiyyə

  • Stresli vəziyyətlər (ailədaxili münaqişə, sevdiyi insandan ayrılma, xəstəlik və s.); 

  • Valideyn-uşaq münasibətlərində disharmoniya (valideynlər tərəfindən diqqətin az olması və emosional soyuqluq, həddindən artıq ciddiyyət, tərbiyə prosesində qeyri- stabillik)

  • Təhsildə uğursuzluq

  • Həmyaşıdları ilə münasibətdə problemlər

  • Valideynin pis adətlərinin olması

  • Məşğuliyyətin olmaması

 

Pis vərdişləri aradan qaldırmaq yolları

Uşaq çox vaxt vərdişlərindən imtina etmək istəmir və valideynlərin onu çəkindirmək cəhdlərinə müqavimət göstərir. Buna görə böyüklər səbirli olmalıdır. İlk növbədə pis vərdişin səbəbini müəyyənləşdirmək və aradan qaldırmaq lazımdır.

Uşaqlarda pis adətlə mübarizə üsulları müxtəlifdir. Ən sadə məsləhət - uşağınıza  mümkün qədər çox diqqət və vaxt ayırın. Valideynin məhəbbətini hiss etmək uşaqda özünəinam hissi yaradır. Pis vərdişlərin tərgidilməsində ailədə qarşılıqlı münasibətlərin normallaşmasının  çox önəmi var. Uşaq ailənin bir üzvü olduğunu, həm də sevilən bir üzvü olduğunu hiss etməlidir.

Uşağa evdə, küçədə, məktəbdə özünü necə aparmağı, bir sözlə, elementar davranış qaydalarını öyrətmək lazımdır. Ona başa salın ki, pis adət nədir və onu nə üçün etməməliyik. Uşaq bilməlidir ki, dırnaq yemək, barmaq sormaq, burun qurdalamaq dodağı çeynəmək xəstəliklərə səbəb ola bilər. Müxtəlif üsullarla uşaqda pis adətə qarşı ikrah yaratmağa çalışın.

Uşaqda pis adətlərin yaranmasının bir səbəbi də valideynin özündə pis adətlərin olmasıdır. Bu halda özünüzdən başlamalısınız.

Pis vərdişlə birbaşa mübarizə aparmayın, uşağı danlamayın, utandırmayın, uşağın diqqətini vərdişinə yönəltməyin. Əksinə, diqqətini maraqlı bir şeyə yönəltməyə, alternativ həll yollarını tapmağa çalışın. 

Uşaq barmağını sorursa, nə etməli?

Kiçik uşaqlar (iki və ya üç yaşa qədər) barmaqlarını tez-tez əmirlər. Bu, bir növ yuxugətirici və sakitləşdirici kimi təsir edir. Uşağın ehtiyacı olarsa, ona dəstək olun, sakitləşdirməyə çalışın. Yuxuya getməzdən bir-iki saat əvvəl aktiv oyunları istisna edin, körpəni çimizdirin, rahatlaşdırıcı masaj edin, nağıl oxuyun. Uşağın əlindən tutmaq və ya barmaqlarına vurmaq lazım deyil. Bu, problemi daha da dərinləşdirəcək.

Uşaq dırnaqlarını yeyirsə, nə etməli?

Bu, ən çox məktəbəqədər və məktəb yaşlı uşaqlarda, xüsusilə özünəinamı aşağı olan, emosional uşaqlarda rast gəlinir. Dırnaqlarını dişləyrək uşaq daxilindəki aqressiyanı, gərginliyi, qıcıqlanmanı azaltmağa cəhd edə və ya bundan sadəcə zövq ala bilər. Övladınızın həyəcan və narahatlığının səbəblərini aydınlaşdırmağa çalışın və onları dəf etməkdə yardım edin. Əgər dırnaqlarını dişləyrək uşaq qəzəbini söndürməyə çalışırsa, bunu başqa yolla, məsələn, kağızları cırmaqla və ya yastığı döyəcləməklə edə biləcəyini söyləyin. Uşağın həddindən artıq dərəcədə intellektual fəaliyyətə qapılmamasına da nəzarət edin.

Əgər uşaq sadəcə darıxdığından dırnaqlarını yeyirsə, ona rəsm, modelləşdirmə, tapmaca kimi alternativ məşğuliyyətlər təklif etmək, hərəkət prosesində uşağın barmaqlarını məşğul etmək olar. Böyük uşaqlara, xüsusən də qızlara, öz nümunənizdə dırnaqlara qulluq etmək, vaxtında kəsmək və təmiz saxlamaq öyrədilməlidir. 

Pis vərdişlər çox vaxt zərərsiz olub, tez bir zamanda yox olurlar. Lakin  davamlı pis vərdişlər artıq psixoloq və ya nevroloqa müraciət etmək üçün bir səbəbdir. Valideynlər vaxtında tədbir görsələr, arzuolunmaz davranışları daha tez və ağrısız aradan qaldırmaq olar.

 

 

 

 

.

Yenidoğulmuş uşağın (0- 2 ay) psixi inkişafı

Yetkin insanla qarşılıqlı münasibətin xüsusiyyətləri

İnkişafın bu dövründə uşaq, demək olar ki, bütün təlabatlarını yetkin insanın (ana-ata) vasitəçiliyi ilə ödəyir. Uşaq özünü narahat hiss etdikdə, yemək istəyəndə bu barədə siqnal verir (ağlayır) və böyüklər bu narahatlığın səbəbini aradan qaldırır.

Lakin bilmək lazımdır ki, uşaq bu siqnalı xüsusi olaraq hansısa adamlara yox, ümumi ətrafa verir. Təlabatları ödənildikdə sakitləşir və qarşılıqlı ünsiyyəti davam etdirmir. İnkişafın bu mərhələsində uşaq və böyük arasında ünsiyyət hələ yoxdur.

2-3-cü həftə uşağın oyaq olma vaxtının artması ilə xarakterizə olunur. Bu zaman uşağın sizin üzünüzə yönəlmiş baxışını izləmək olar.  Təxminən bu dövrlərdə uşaq səsə reaksiya verməyə başlayır. Belə ki, səsli əşyanın (zəng, açar) səsinə bir anlıq donur və sonra səsin mənbəyini gözləri ilə axtarmağa cəhd edir. 

Uşaq gözünüzə baxır. Bu, ünsiyyətin ilkin yaranması haqqında sizə məlumat verə bilər. Uşaqla dünyaya gəldiyi ilk gündən danışılmasa, qarşılıqlı münasibət yalnız fiziolojı ehtiyacları ödəməklə məhdudlaşsa, onda bu baxış (ünsiyyətin ilk komponenti) və əşyaları izləmə gec formalaşır.

Düzgün tərbiyə zamanı birinci ayın sonunda uşaq ona müraciət olduqda nəinki “donub” qalır, böyüyün gözünə baxır və təbəssüm edir. Qeyd etmək lazımdır ki, təbəssüm psixi inkişafın vacib məqamlarından biridir. Uşaq doğulandan sonra onun üzündə müxtləlif mimikalara (üz cizgilərinin ani vaxtda dəyişməsi) və təbəssümə rast gəlmək olur. Lakin bu təbəssüm ümumi ətrafa yönəlir və çox vaxt uşağın gözləri bağlı olur. Belə təbəssümü “fizioloji” adlandırırlar. Lakin böyüyün müraciəti əsnasında uşaq tərəfindən verilən təbəssüm (bu zaman uşağın baxışının böyüyün gözünə yönəlmisi şərtdir) “sosial” təbəssüm adlanır. 

Beləliklə, yenidoğulmuş uşaqda normal psixi inkişaf diqqətin insanlara və əşyalara yönəlməsi ilə xarakterizə olunur. Bu dövr həm də uşaq və böyük arasında olan ünsiyyətə hazırlıq mərhələsi hesab olunur.

 

Yenidoğulmuş (0-2 ay) uşaqların psixoloji dəyərləndirilməsi: canlanma kompleksi

Valideyn tərəfindən mütəxəssislərə övladları ilə bağlı  müraciətlərin böyük qismi uşaqların inkişafının normaya uyğun olub-olmamadığını aydınlaşdırmaq məqsədi daşıyır. Bundan əlavə, hər bir mütəxəssis uşağı müayinə edərkən onun inkişaf normativlərinə uyğun olmasını dəyərləndirməlidir. Yenidoğulmuş uşaqların fizioloji parameterlərini (çəki, boy, başın ölçüsü və s.) obyektiv ölçmək üçün  cihazlar mövcuddur. Əlavə olaraq, bunun üçün xüsusi normativ cədvəllər var. Ölçülmüş vahidi bu cədvəldə olan rəqəmələrlə müqayisə etmək olar. Bəs psixoloq mütəxəssis tərəfindən bu yaş dövründə (0-2 ay) psixoloji dəyərləndirmə hansı meyarlara əsasən edilə bilər? Axı uşaq bu dövrdə heç danışmır. Bunun üçün canlanma kompleksi var ki, bu yaş dövründə normal inkişafın əsas göstəricisidir. Bu kompleks uşağın ətrafda olan insanlarla ünsiyyət vasitəsidir.

Dünyaya gəldikdən sonra dörd həftədən altı həftəyə qədər uşaqda bu halları müşahidə etmək olar: o artıq ananın dəstəyi ilə yetkin insanı əşyalardan ayıra bilir, müxtəlif ünsiyyət bacarıqlarını istifadə etməyə başlayır. Gözləri ilə inamlı şəkildə böyüyü axtarır, onun addımlarına, səsinə reaksiya verir, uzaq məsafədən onu görür. Ananın üzünə diqqətlə baxır, onun müraciətinə oyanıq reaksiya verir, səsinə diqqətlə qulaq asır, ayaq və əlləri ilə hərəkət edir.

Yuxarıda sadalananlar körpənin 2,5 ayında canlanma kompleksinin formalaşması ilə davam edir. Ananın körpəyə tərəf əyiləndə, o, gülümsəməyə başlayır, səslə reaksiya verir, məqsədyönlü olaraq gözlərə baxır və sadə əl-ayaq hərəkətlərini (yuxara-aşağı) yerinə yetirir. 

Canlanma kompleksi özündə 4 əsas komponenti ehtiva edir:

  1. “Donmaq” və baxışı insanın üzünündə cəmləşdirmək;

  2. Uşağın emosiyasını ifadə edən təbəssüm;

  3. Hərəkətli oyanma (başla hərəkətlər, əllərin və ayaqların qaldırılması, arxaya doğru əyilmə və s.)

  4. Vokalizasiya – qışqırtılar, qığıldamalar (qısa “kh”, “qk” bənzər səslər).

Bu komponentlər körpədə eyni zamanda ortaya çıxır. İkinci ayda formalaşan canlanma kompleksinin komponentləri öz intensivliyini dördüncü aya qədər artıra bilər. Altıncı aydan sonra bu kopleks “dağılır”, onun komponentləri bir-birindən müstəqil şəkildə müşahidə edilir və uşaqda digər davranış formaları yaranır. 

Aşağıdakı video-çarxda canlanma kompleksini əyani şəkildə müşahidə edə bilərsiniz 

https://www.youtube.com/watch?v=rOXQwt1g6Q4

Video-çarxda biz görürük ki, canlanma kompleksini izləmək üçün mütləq şəkildə uşaqla hər hansı bir şəxs (ana, ata və ya tərbiyəsində iştirak edən digəri) qarşılıqlı münasibət, ünsiyyət qurmalıdır. Maraqlı məqəmlardan biri odur ki, uşaq sanki böyük insanla dialoqdadır və bu dialoqda biri danışanda o birisi onu dinləyir. 

Psixoloq-mütəxəssis bu meyarları dəyərləndirərkən valideynə uşaqla danışmağını təklif edib yenidoğulmuşun reaksiyalarını müşahidə etməlidir. Bu zaman yenidoğulmuş çox vaxtı donmalı, valideynin müraciətini dinləməli və müraciət bitdikdən sonra özü vokalizasiya, əl-ayaq hərəkətlərinin müşayiəti ilə dialoqu davam etdirməlidir.  

Beləliklə, qeyd etmək lazımdır ki, yenidoğulmuş uşağın psixoloji inkişafını izləmək inmkanımız var. İki aylıq körpənin psixi inkişafının normaya uyğun olmasını dəyərləndirmək üçün əsas meyyarımız canlanma kompleksidir. Canlanma kompleksinin bütün komponentlərinin birgə müşahidə olunması şərtdir. Əgər onlar ayrı-ayrılıqda olsa, onda bu canlanma kompleksi deyil. 

 

Mənbələr

  1. Смирнова Е. О., Галигузова Л. Н., Ермолова Т. В., Мещерякова С. Ю. С 50 Диагностика психического развития детей от рождения до 3 лет — М.: АНО «ПЭБ», 2007.—128 с.

  2. СИДОРОВ И.Ю., СОБОЛЕВА Е.В. КОМПЛЕКС ОЖИВЛЕНИЯ КАК СПОСОБ ОБЩЕНИЯ МЛАДЕНЦА С РОДИТЕЛЯМИ Вестник совета молодых учёных и специалистов Челябинской области №2 (17) Т. 2 2017

 

Yenidoğulmuş uşağın tərbiyəsinə dair tövsiyələr

Uşağın ünsiyyətə hazırlanması

Uşaq dünyaya gələn andan etibarən artıq uşağın psixi inkişafı üçün uyğun şərtlər yaratmaq olduqca vacibdir. Bu səbəbdən doğum evində bununla bağlı bir sıra tədbirlər görülməlidir. Uşaq dünyaya gəldikdə ana ilə sıx əlaqədə olmalı, birbaşa ananın döşünə yaxınlaşdırılmalıdır. Ana və övlad üçün vacib olan məqamda onların arasında qarşılıqlı birgə münasibətin yaranması vacibdir.

Yenidoğulmuş uşaqlar öz fərdiliyi ilə dünyaya gəlir, buna görə də fərdi qayğıya ehtiyac duyurlar. Kimisi özünü uzanaraq və anadan ayrı olduqda rahat hiss edir, digəri üçün isə bu, əksinə, narahatlıq mənbəyidir. Bəziləri yalnız ananın əllərində sakitləşir. 

Əsas qayda budur ki, yenidoğulmuş körpənizlə nə qədər tez qayğısına qalmağa başlasaz, onu bir o qədər yaxşı tanıyacaq, tələbatlarını daha asan anlayacaqsız. İlk aylarda vacib məqamlardan biri uşağın narahatlığını qısa müddətdə aradan qaldırımaqdır. Əgər ana bunu təmin etsə, inkişafın ikinci yarımili uşaq müstəqil olaraq oyuncaqlarla təkbaşına daha çox vaxt keçirə bilər. 

Uşağın tərbiyəsində iştirak edən şəxslər onun gələcəkdə ərköyün olmasından narahat olmamalıdırlar. Ehtiyac varsa, uşağı qucaqda gəzdirin, ehtiyac varsa, əmzik verin. Uşaqla hər bir qarşılıqlı ünsiyyəti nəvazişlə qurun, münasibəti elə quqrun ki, sanki o, sizi anlayır.

Körpə ilə göz kontaktı qurmağa çalışın. Uşaq açıq gözlərlə uzandığı zaman onun hər baxışını “tutmağa” çalışın, diqqətini cəlb edin. O, sizin cəhdlərinizə reaksiya verməsəbelə, siz öz cəhdlərinizi davam etdirin. Göz kontaktı yarandıqda gülümsiyin, nəvazişli sözlərdən istifadə edin. Yenidoğulmuş körpə ana qucağında “döşəmmə düruşu”nda böyüklərin üzünü (emosiyalarını) daha yaxşı qavrayır.

Yenidoğulmuşun təbəssümünü mükafatlandırın. Əgər körpə sizə təbəssüm edirsə, ona təbəssüm və nəvazişlə reaksiya verin.

 

Zəkanın inkişafı üçün şəraitin yaradılması 

Uşağın dünyaya gəldiyi ilk günündən onun yatağında izləməsi üçün rahat olan əşyalar olmalıdır. Bu onun görmə qabiliyyətini inkişaf etdirəcək. Yatağa gəlincik qoymaq olar. Bu inkişaf dövründə insan üzü diqqəti cəlb edən ən əhəmiyyətli amillərdəndir. Bundan başqa, yatağın üstündə müxtəlif rəngli kişik oyuncaqlar asmaq olar.  Uşağın gözü ilə oyuncaq arasında uyğun məsafə 50 sm hesab olunur.

Uşaq əşyalara baxmağa başladıqda asan məşğələlərə keçə bilərsiz. Parıldayan əşyanı/oyuncağı uşağın gözlərinin önündə bir tərəfdən o biri tərəfə yelləyin və körpənin baxışını tutmağa çalışın. Təbii ki, ilk məqamlarda bu uğursuz ola bilər, lakin bunu davamlı olaraq etmək lazımdır. Bu məşğələ uğurlu alındıqdan sonra digər məşğələyə – əşyanı yaxınlaşdırıb-uzaqlaşdırmaq məşğələsinə keçmək olar. Bu məşğələlərlə uşağın ətrafa iki gözlə baxışını inkişaf etdirəcəksiniz. Oyuncaqları mütamadi olaraq dəyişə bilərsiz, lakin unutmayın ki, uşaq üçün ən maraqlı əşya insanın üzüdür.

Uşağın hərəkət bacarıqlarını, böyük motor bacarıqlarını inkişaf etdirmək üçün uşağı bələməmiş saxlamaq məqsədəuyğundur. Uşaq özünü nə qədər çox sərbəst hiss etsə, hərəkətlərini bir o qədər əlaqəndirə biləcək.

Bir əsas məqama da diqqət yetirmək lazımdır; bu, anaların istrahətinin təşkilidir. Ata, yaxud və digər ailə üzvləri doğuşdan ilk iki həftə sonra əmizdirmə istisna olmaqla, uşağın bütün ehtiyaclarını ödəyə bilərlər. Bu, həm ananın istirahətini təmin edir, həm də ailə üzvlərinin uşağı daha yaxşı tanımasına kömək edir.

 

Uşaq bezindən düzgün istifadə

  • Uşaq bezini hər 2-3 saatdan bir dəyişmək lazımdır.
  • Uşağın yanını gün ərzində (xüsusi ilə nəcis ifrazından sonra) bir neçə dəfə yuyun.
  • Uşağın bezini dəyişərkən dərisinin nəfəs alması üçün bir müddət fasilə vermək, uşağın bezsiz bir az iməkləməsinə imkan yaradın.
  • Qızartıların qarşısını almaq üçün bez altına krem sürtmək və ya uşaq tozu səpmək lazımdır.

Yenidoğulmuş üçün otaq temperaturu

•         Günorta saatlarında otağın istiliyi 22°C -dən çox olmamalıdır.

•         Gecə minimum 20-22°C, maksimum isə 24°C dərəcə ola bilər.

•         Otaq temperaturu 24°C -dən yüksək olsa, uşağın qəfil ölüm riski artır.

•         Quru və isti hava infeksiyalara qarşı həssaslığı artırır, tüpürcək və udma funksiyaları azalmış olur və mikroorqanizmlərin bu şəraitdə yerləşmə və çoxalma ehtimalı daha yüksəkdir.

Neonatal skrininq (Topuq testi)

Doğumdan dərhal sonra yenidoğulmuşda genetik xəstəlikilərin klinik əlamətləri özünü göstərməyə bilər. Yalnız yaş irəlilədikcə klinik simptomlar arta,kritik

vəziyyətə, postnatal ölümə belə gətirib çıxara bilər.

Neonatal skrininq dedikdə nə başa düşülür? 

- yenidoğulmuşlarda genetik xəstəlikləri aşkara çıxarmaq üçün aparılan çoxsaylı müayinə metodlarıdır. Bu müayinə üsullarından ən vaciblərindən biri-daban testidir. (topuq testi,zəka testi)

Topuq testi nə zaman aparılmalıdır?

- vaxtında doğulmuşun 4-cü sutkasında

- yarımçıq doğulmuşun 7-ci sutkasında

Bu test harada olunmalıdır?

- Adətən doğum evində aparılır.

Hansı qaydada aparılır?

Bəslənmədən 3 saat sonra topuqdan alınır. Bu müayinə metodu aşağıdakı genetik xəstəlikləri istisna etmək üçün aparılır.

-anadangəlmə hipotireoz,

-qalaktozemiya

-mukovissidoz

-Adrenogenital sindrom

Hər biri haqqında qısa məlumat verəcəyik.

Anadangəlmə hipotireoz-qalxanabənzər vəzin funskiyasının yetməzliyi nəticəsində uşağın psixi və fiziki inkişafı ləngiyir.Müasir tibbdə həkim tərəfindən təyin

olunmuş hormonal müalicə nəticəsində,inkişaf ləngiməsi bərpa olunur. Dərman təyini individual olaraq seçilir.

Fenilketonuriya- amintursşuların xüsusen də fenilalaninin metabolizminin pozulması nəticəsində yaranan nadir irsi fermentopatiyalardan biridir.Xəstəlik aşkar olunduqda həkim tərəfindən uzunmüddətli pəhriz təyin olunur.

Qalaktozemiya-süd mədsulları və ana südü ilə qidalanma zamanı yaranır.Bu zaman daxili orqanlar zədələnir (qaraciyər,sinir sistemi)

Adrenogenital sindrom-böyrəküstü vəz tərəfindən androgenlərin sintezi sürətlənir.Vaxtında müalicə olunmazsa,cinsi inkişaf sürətlənir,boy inkişafi dayanır.Gələcəkdə sonsuzluğa qədər gətirib çıxara bilər. Mukovissidoz-bu irsi xəstəlik nəsildən-nəsilə ötürülür. Çox rast gəlinir. Bu xəstəliyin özünəməxsus xüsusiyyətlərindən  biri yapışıq halda olan seliyin yaranmasıdır, bu da öz növbəsində selikli qişa ilə örtülən orqanlarının funksiyasını pozur( həzm sistemi,ağciyərlər və digər həyati vacib orqanlar.)