Məktəbli (5-8 yaş)

Övladınız artıq məktəbə gedir. Bu dövr isə özü ilə bir sıra suallar və narahatlıqlar gətirib. Bu istiqamətdə daha çox məlumat əldə etmək və övladınızın inkişafında müsbət addımlar atmaq üçün “Məktəbli” bölməmizi izləyin.

Sağlamlıq

Qidalanma

İnkişafın stimullaşdırılması

Psixologiya və Qayğı

Təhlükəsizlik

Oyun və fəaliyyətlər

Məqalələr

Peyvəndlər

İmmunoprofilaktika yolxucu xəstəliklərə qarşı müdafiə metodudur. Əhalinin samlağlığı, eləcə də sanitar-epidemioloji salamatlığının qorunması məqsədilə həyata keçirilir. Yolxucu xəstəliklərə qarşı immunitetin yaradılması üçün müxtəlif immunoloji preparatlardan (vaksinlər, anatoksinlər və s.) istifadə olunur. Ölkəmizdə istifadə edilən bütün peyvənd materialları Səhiyyə Nazirliyi Dərman Vasitələrinin Analitik Ekspertiza Mərkəzində müayinədən keçirilir və tam təhlükəsizdir.

Peyvəndlərin aparılması nəticəsində ölkəmizdə poliomielit xəstəliyi ləğv edilmiş, difteriya,tetanus, göyöskürək, məxmərək xəstəlikləri azalmış, hətta demək olar ki, yox dərəcəsindədir. AAP (America Pediatrik Akademiyasının) məlumatına görə vaksinoprofilaktika nəticəsində hər il dünyada 4,5 milion insan ölümdən xilas olur. Peyvəndlərin aparılması Milli Peyvənd Təqviminə əsasən həyata keçirilir. Peyvənd təqvimi 1994-cü ildə təsdiq edilib. Sonradan təqvimə əlavələr olunub.

Xəstəliklərdən  qorunmanın ən effektiv yolu vaksinasiyadır. Hal-hazırda ölkəmizdə hepatit B,  vərəm,  difteriya, göyöskürək, tetanus, poliomielit, B tip hemofil infeksiya , pnevmokokk, qızılca, parotit, məxmərək xəstəliklərinə qarşı peyvəndlər aparılır. Peyvənd yalnız tam sağlam uşağa vurulur. Bunun üçün öncədən uşaq pediatrı və nevropatoloq tərəfindən müayinə olunmalıdı. Birlikdə verilən qərara əsasən uşaga peyvənd vurulur.

Peyvəndlərə müvəqqəti əks əks göstərişlər bunlardır:  

  • Kəskin respirator infeksiya (KRİ) 

  • Xroniki xəstəliklərin kəskinləşməsi

Kəskin respirator infeksiya və kəskin bağırsaq infeksiyası keçirmiş uşaqlara hərarət normaya düşdükdən sonra peyvənd etmək olar. Xroniki xəstəliyi olan uşaqlara peyvəndlər remissiya dövründə vurulur (yəni kliniki və laborator göstəricilər norma daxilində olanda).

Mütləq əks göstərişlər bütün vaksinlər üçün:

  • Əvvəlki peyvəndə kəskin reaksiya və ya postvaksinal ağırlaşma

  • Birincili immunodefisit vəziyyətlər (immunosupressiya)

  • Bədxassəli törəmələr

  • Hamiləlik

Peyvəndlərin yan təsirləri iki qrupa bölünür: yerli və ümumi

Yerli reaksiyalar peyvənd yerində qızartı, şişkinlik, səpkilər və ağrı hissi ilə özünü biruzə verir. Ümumi reaksiyalar isə hərarətin yüksəlməsi, halsızlıq kimi əsas simptomlarla özünü büruzə verir. Adətən bu reaksiyaların peyvənd vurulduqdan 3 gün müddətində davam etməsi normal sayılır. Ümumiyyətlə peyvəndlərin yan təsirləri barəsində pediatr öncədən valideynləri məlumatlandırmalıdır və 3 gün müddətində yan təsirlər keçməsə, həkimlə əlaqə saxlamalarını bildirməlidi.

Peyvəndlər uşaqlarımızı ağır, ölümcül hətta bəzən əlilliyə gətirib çıxaran xəstəliklərdən qoruyur. Bəzən valideynlər peyvəndlərin yan təsirlərindən qorxaraq imtina edirlər. Nəzərinizə almaq lazımdır ki, peyvəndlər uşaqlarınızı ağır infeksion xəstəliklərdən və onların fəsadlarından (iflic, sonsuzluq, ensefalit və s.) və ölümdən qoruyur. Son zamanlar bütün dünyada tüğyan edən COVİD-19 virusuna qarşı peyvəndin hazırlanmasını hər kəs səbirsizliklə gözləyir. 

Azərbaycan Respublikasının Milli peyvənd təqvimi

Yaş

Peyvənd

Xəstəliklərin profilaktikası

Doğumdan sonra 12 saat ərzində

Hep B

Hepatit B xəstəliyinə qarşı peyvənd

4-7-ci gün

BCG

OPV

Vərəm əleyhinə peyvənd

Poliomielitə qarşı peyvənd

2 aylıqda

Hib

B tipli hemofil infeksiyaya, difteriya, göyöskürək, tetanus və hepatit B qarşı peyvənd

2 aylıqda

OPV

Pk

Poliomielitə qarşı peyvənd

Pnevmokok infeksiyalarına qarşı peyvənd

3 aylıqda

Hib

B tipli hemofil infeksiyaya, difteriya, göyöskürək, tetanus və hepatit B qarşı peyvənd

3 aylıqda

OPV

Poliomielitə qarşı peyvənd

4 aylıqda

Hib

B tipli hemofil infeksiyaya, difteriya, göyöskürək, tetanus və hepatit B qarşı peyvənd

4 aylıqda

OPV

Pk

Poliomielitə qarşı peyvənd

Pnevmokok infeksiyalarına qarşı peyvənd

6 aylıqda

Pk

Pnevmokok infeksiyalarına qarşı peyvənd

12 aylıqda

QPM

Vit A

Qızılça, parotit və məxmərəyə qarşı peyvənd

Vitamin A

18 aylıqda

GDT

OPV

Vit A

Difteriya, göyöskürək və tetanusa qarşı peyvənd

Poliomielitə qarşı peyvənd

Vitamin A

6 yaşında

QPM

DT

Vit A

Qızılça, parotit və məxmərəyə qarşı peyvənd

Difteriya və tetanus əleyhinə peyvənd

Vitamin A










 

Uşaqlarda qızdırma zamanı nə etməli

Uşaqlarda bədən hərarətinin yüksəlməsinin əsas səbəbi əksər hallarda müxtəlif virus və ya bakterial infeksiyalar, iltihabi proseslərdir.

 

Uşaqda temperatur olduqda necə hərəkət etmək lazımdır?

Hər şeydən əvvəl, narahat olmayın və temperaturu aşağı salmağa tələsməyin. Hərarətin yüksəlməsi orqanizmin təbii bir müdafiə reaksiyasıdır. Uşağın immun sistemi qoruyucu maddələrin aktiv sintezinə yalnız 38,5°C-dən yuxarı temperaturlarda başlayır.

İlk növbədə uşağın ümumi vəziyyətini qiymətləndirməlisiniz. Bu, əlavə tədbirlər üçün məlumatlı bir qərar verməyinizə kömək edəcəkdir. İstilik dərəcəsindən və körpənin yaşından asılı olmayaraq, pediatr tərəfindən dərhal müayinə tələb edən simptomlar var:

  • 3 aydan kiçik bir körpə üçün 38.0°C,  3 aydan 3 yaşa qədər uşaqlarda 38.0°C-dən yuxarı, 3 yaşdan böyük uşaqlarda 38.5°C-dən yuxarı temperatur;                                                                                             

  • atipik davranış – yüksək səslə ağlamaq, yuxululuq, iniltilər

  • güclü baş ağrısı

  • qıcolmalar

  • şüurun qaralması

  • qan təzyiqinin aşağı düşməsi

  • davamlı qusma və ya ishal

  • qarın ağrısı

  • boğaz və ya qulaq ağrısı

  • başı sinəyə bükə bilməməyiniz (bu kəskin bir ağlamaya səbəb olur) 

  • uşaqda yanaşı gedən xroniki xəstəliklərin olması

  • temperatur düşəndə belə uşağın vəziyyətində yaxşılaşma olmaması, temperatur normallaşdıqdan sonra yenidən istiliyin görünməsi

  • nadir hallarda sidiyə çıxma, dəri və selikli qişaların quru olması

  • yemək və içməkdən imtina      

 

                                                                                                                    

İstiliyi nə zaman salmaq lazımdır?

3 ayından-3 yaşadək uşaqlarda temperatur 38°C-dən, 3 yaşdan böyük uşaqlarda isə 38,6°C-dən aşağı olarsa və eyni zamanda uşaq özünü yaxşı hiss edərsə, temperaturu aşağı salmaq lazım deyil. Aşağıdakı hallarda temperaturun dərəcəsindən asılı olmayaraq müdaxilə tələb olunur:

  • Temperaturun dərəcəsindən asılı olmayaraq uşaq özünü yaxşı hiss etmir; 

  • Xroniki somatik xəstəlikləri olan bir uşaqda (ürək, ağ ciyər, beyin və ya sinir sistemi patologiyası);       

  • Əvvəllər qızdırma fonunda qıcolma tutması olmuşdursa.

 

İstiliyi necə salmaq olar?

  • Uşağı qalın geyindirməməli, üstü örtülməməli, geyimlər nazik və geniş olmalıdır;

  • Otaqda temperatur 21-22°C-dən çox olmamalıdır;

  • İlıq su ilə bədən yuyulmalı və yaxud da ilıq su (soyuq yox!) ilə silinməlidir. Bədəni spirt və ya sirkə ilə silmək olmaz;

  • Uşağa bol miqdarda maye və sulu qidalar verilməlıdir.                                                                

Ev şəraitində uşaqlarda temperatur yalnız  parasetamol və ya ibuprofen tərkibli dərmanlarla aşağı salına bilər. Bu zaman bəzi şərtlərə riayət etmək vacibdir:                                            

  • Bütün antipiretik dərmanlar yaşa görə deyil, körpənin çəkisinə uyğun təyin olunmalıdır;

  • Dərman preparatı dərmanın qəbul qaydası üzrə təlimatda göstərilirilən və həkim tərəfindən məsləhət görülən dozadan artıq olmamaqla verilməlidir; 

  • Uşaqlara temperaturu aşağı salan dərman preparatlarını 3 gün dalbadal olmaqla vemək məsləhət görülmür. 

Əgər görülən tədbirlər temperaturu düşürməzsə, bu zaman təcili yardıma, pediatra və yaxud da xəstəxanaya müraciət olunmalıdır.

Uşaqların yuxuya getmə çətinliyi

Təbii ki, 1 aylıq uşağın yuxu rejimi ilə 1 yaşlı uşağın yuxu rejimi fərqlidir. Əsas odur ki, rejim düzgün qurulsun. Rejim həm uşağın yaşına, həm də fərdi xüsusiyyətlərinə uyğun olmalıdır. Uşağın gündüz və gecə yuxusunun normal olması bundan aslıdır.

Uşaqların yuxuya getmə çətinlikləri nələrdir?

  • Yatağında yatmaq istəməmək, otağından kənarda yuxulamaq istəmək, ana-ata ilə onların yatağında yatmaq istəmək;

  • Yalnız qucaqda yuxulamaq istəmək;

  • Dəri təması istəmək, yuxulayana qədər valideynin əlini, barmağını tutmaq istəmək;

  • Yatarkən saatlarca kitab oxunmasını istəmək;

  • Yatmamaqda, yuxulamamaqda dirənmək;

  • Ana-atasının otaqda yanında olmasını istəmək;

  • Yuxuladıqdan bir qədər sonra oyanmaq, ana-atanın yatağına getmək, onları oyandırmaq, səhərə qədər orada yuxulamaq;

  • Gecə yemək, süd, oyun, TV-yə baxmaq;

  • Qaranlıqdan, tək qalmaqdan, yuxu və kabus görməkdən qorxmaq;

  • Tez-tez oyanmaq;

  • Ağlayaraq oyanmaq;

 

Bu çətinliklər yuxu alışqanlığı qazanmamış uşaqlarda müşahidə olunur. Ancaq əvvəl yuxu alışqanlığı qazanmış uşaqlarda da bu çətinliklərin bir qismi anidən yarana bilər.

 

Normal yuxu rejimi üçün qızıl qaydalar

  • Yatma-qalxma saatını dəqiqləşdirmək;

  • Yuxu rejimi yaratmaq, səbirli, qərarlı davranmaq;

  • Gün ərzində uşağın fiziki və emosional aktivliyini təmin etmək;

  • Yuxulayana qədər uşağın otağında dəri təması qurmadan gözləmək, addım-addım alışdıraraq o yuxulamadan otaqdan çıxmaq;

  • Yuxu pozuntusu səbəbini tapıb aradan qaldırmaq;

  • Qorxularından yaxa qurtarmaq üçün uşağa kömək etmək;

  • Ehtiyac varsa mütəxəssis yardımı almaq.




 

Angina

Angina (kəskin tonzillit) yuxarı tənəffüs yollarının tez-tez rast gəlinən xəstəliklərindən olub, badamcıqlarda və digər limfoid toxumalarda gedən iltihabı proses və bədənin ümumi intoksikasiyasının inkişafı ilə xarakterizə olunur. Xəstəliyə müxtəlif mikroorqanizmlər – viruslar, bakteriyalar, göbələklər səbəb olur. Anginanın ən çox yayılmış törədicisi streptokoklardır. Eyni zamanda, virus mənşəli anginalara da çox təsadüf edilir. Xəstəliyin klinik təzahürləri streptokok angina ilə çox oxşardır, lakin  mühüm fərqlər var. Onları yalnız həkim təyin edə bilər.

Xəstəlik adətən hava-damcı yolu ilə yayılır. Bununla yanaşı, evdə ümumi məişət  vasitələrindən istifadə edərkən də yoluxma mümkündür. İnfeksiyanın yaxın təmasda yoluxması xəstəliyin ilk günündən mümkündür. Kiçik uşaqlar infeksiyaya xüsusilə həssasdırlar.

Yerli immunitet zəif olduğu halda, mikroblar badamcıqlarda qalır və aktiv şəkildə çoxalmağa başlayır. Beləliklə, badamcıqlar iltihablaşır və özləri bir infeksiya mənbəyinə çevrilir. Eyni zamanda, mikrobların həyat fəaliyyətinin zəhərli məhsulları qana sorulur, orqanizmdə yerli və ümumi iltihabı reaksiyaya səbəb olur. Xəstəlik vaxtında müalicə edilmədikdə ciddi ağırlaşmalar – revmatik xəstəlik, infeksion artrit, nefrit, meningit və digər patologiyalar meydana çıxa bilər.

Anginanın ümumi əlamətləri:

  • temperaturun 38-39˚С və daha yuxarı qalxması, titrətmə

  • udqunma zamanı boğazda ağrı

  • regionar limfa düyünlərinin böyüməsi

  • ümumi halsızlıq, zəiflik

  • iştahanın azalması

  • kiçik uşaqlarda ağlağanlıq

Müayinə zamanı  badamcıqlarda və ətraf toxumalarda qızartı, şişkinlik, bəzən irin tıxacları müəyyən olunur. 

 

Anginanın müalicəsi

Uşaqda anginanın olmasından şübhələndikdə valideynlər dərhal ixtisaslı bir mütəxəssisdən məsləhət almalıdırlar. Özbaşına müalicə uşağın sağlamlığına düzəlməyən zərər verə bilər. Həkim xəstəliyin növü və mərhələsinə uyğun olaraq optimal müalicəni təyin edir.

Bakterial (streptokok) angina zamanı antibiotiklər (patogenin həssaslığını nəzərə alaraq) təyin edilir. Badamcıqların virus mənşəli zədələnməsi zamanı isə  antibiotiklərin istifadəsi göstəriş deyil. Xəstəyə virus əleyhinə preparatlar təyin olunur. Angina göbələklər tərəfindən törədildikdə uşağa göbələk əleyhinə  dərmanlar verilir.

İltihabı azaltmaq və boğaz ağrısını aradan qaldırmaq üçün yerli spreylərdən, sorma dərmanlardan, qarqaralardan istifadə edilə bilər. Kiçik uşaqlarda ağız boşluğunu antiseptik məhlullarla yumaq olar. Yerli prosedurların istifadəsi xəstəliyə səbəb olan mikroorqanizmlərə birbaşa təsir göstərməyə imkam verir, sağalma prosesini əhəmiyyətli dərəcədə sürətləndirir və paratonzilyar abses, flegmona və s. kimi ağırlaşmaların qarşısını alır. 

Uşaqlarda anginanın müalicəsində dərman preparatları ilə yanaşı fizioterapiya metodları da yaxşı effekt verir. Həkim uşağın  yaşını, xəstəliyi ağırlıq dərəcəsini və mərhələsini nəzərə alaraq, ultrasəs müalicəsi, UBŞ, inhalyasiya, UYT, elektroforez, fonoforez, maqnit terapiyası, fototerapiya və s. təyin edə bilər.

 

Ümumi tövsiyələr

Angina yoluxucu bir xəstəlik olduğu üçün xəstə uşaq müvəqqəti təcrid olunmalıdır. Kəskin tonzillit demək olar ki, həmişə yüksək temperaturla müşayiət olunur. Bu səbəbdən valideynlər uşağın yataqda qalmasına nəzarət etməli, yüksək temperaturu aşağı salmağa çalışmalıdırlar. İnfeksiyanın orqanizmdən kənarlaşdırılmasını sürətləndirmək və susuzlaşmanın qarşısını almaq üçün körpəyə çox miqdarda təmiz su, kompot, meyvə şirələri və digər mayelər verilməlidir. Bundan əlavə, valideynlər uşağı düzgün qidalandırmalıdırlar; udlağın qıcıqlanmasının qarşısını almaq üçün isti, kobud, ədviyyatlı, qızardılmış və duzlu qidalar istisna edilməlidir. Uşaq pəhrizində qaynadılmış və ya buxarda bişmiş yeməklər, meyvə və tərəvəz püreləri, az yağlı bulyonlar olmalıdır.

Bütün hallarda unutmamalıyıq ki, müalicənin vaxtında başlaması və düzgün, hərtərəfli aparılması oynaqlar, böyrəklər və ürək tərəfindən ciddi fəsadların yaranma riskini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır. 

 

 

Uşaqların immunitetini necə gücləndirmək olar?

Hər bir valideyinin arzusu övladının sağlam böyüyüb heç vaxt xəstələnməməsidir. Bunun üçün kiçik yaşlardan körpənin immun sistemini gücləndirmək lazımdır. Bu halda körpə daha az xəstələnəcək və sağalma müddəti sürətlənəcək.

Uşaqlarda immunitetin zəifləməsinin səbəbləri aşağıdakılardır:

  1. Qeyri-düzgün və balanslaşdırılmamış qidalanma

  2. Mədə-bağırsaq və digər sistemlərin fəaliyyətinin pozulması

  3. Tez-tez soyuqdəymə

  4. Ailədə qeyri-qənaətbəxş mühit

  5. Yuxu rejiminin pozulması və s.

Zəifləmiş immunitet özünü uşağın tez-tez xəstələnməsi, allergik reaksiyalar və digər xəstəliklərlə, həmçinin iştahanın pozulması ilə biruzə verə bilər.

İmmun sisteminin gücləndirilməsi üçün bunlar tövsiyə olunur: 

  1. Mümkün qədər körpəni ana südü ilə qidalandırmaq (ana südü vitaminlər, mikroelementlər və immunoqlobinlərlə zəngindir);

  2. Balanslaşdırılmış şəkildə qidalanmaq (meyvə-tərəvəzə üstünlüyün verilməsi);

  3. Yuxu rejiminə düzgün əməl etmək;

  4. Təmiz havada müntəzəm olaraq gəzmək;

  5. Ailə mühitinin qənaətbəxş olması (qayğıkeş, sevgi dolu ailə mühiti formalaşdırmaq);

  6. Mədə-bağırsaq sisteminin funksiyasını normallaşdırmaq;

  7. Fiziki prosedurlar həyata keçirmək (su, günəş vannaları, hava gəzintisi)

Körpə mümkün qədər 2 yaşına qədər ana südü ilə qidalanmalıdır. İlk 6 ay yalnız ana südü verilməli, 6 aydan sonra isə tədricən əlavə qidalara keçid edilməlidir. Qida rasionunda üstünlük əsasən meyvə-tərəvəzə verilməlidir. Körpənin qidası zülallar, yağlar, karbohidratlar, vitamin və minerallarla zəngin olmalıdır. Buna görə uşağın qida rasionu kifayət qədər ət, balıq, toyuq, yumurta, süd məhsulları ilə zəngin olmalıdır. İmmunitetin gücləndirilməsi üçün bir çox mikroelementlər tələb olunur (kalium, mis, maqnezium, sink, yod, dəmir, selen və s.) Uşağın qida rasionunu ana tərtib etməlidir və sağlam qidalara üstünlük verməlidir. Sağlam qidalara uşaqları alışdırmaq lazımdı.

Yuxu uşaq üçün çox vacib hesab olunur. Məhz gecə saatlarında uşağın immun sisteminin mükəmməlləşməsi baş verir. Uşağın fiziki aktivliyinə də nəzarət etmək lazımdır.  Hər gün 1,5-2 saat ərzində uşaq açıq havada olmalıdır (soyuq havalar istisna olmaqla).

İmmunitetin yüksəldilməsi üçün su ilə olan prosedurlar çox vacibdir. Körpə uşaq hər gün vanna qəbul etməlidir. Su prosedurları uşağın fiziki inkişafına müsbət təsir göstərir, həmçinin yuxusunu normallaşdırır. Xüsusəndə günəş vannalarının yay fəslində qəbulu daha əlverişlidir. Belə ki, günəş şüalarının təsirindən uşağın dərisində D vitamini əmələ gəlir, bu isə öz növbəsində immunitetin güclənməsinə və sümük sisteminin möhkəmlənməsinə kömək edir.

Su prosedurları

Su prosedurları böyüməkdə olan uşaq orqanizminə müsbət təsir göstərir. Bu prosedurun müalicəvi effekti mexaniki, termiki və kimyəvi faktorlar nəticəsində əmələ gəlir. Su dalğalarının təsiri nəticəsində uşaqlarda dərinin turqoru yüksəlir və əzələ sistemi möhkəmlənir. Termiki faktorun təsiri suyun temperaturunun dəyişməsi nəticəsində meydana gəlir və uşaq orqanizminin qoruyucu və adaptasiya qabiliyyətini yüksəldir. 

Suda olan orqanik duzların təsiri kimyəvi təsir adlanir. Xüsusilə dəniz suyunda vannalar, yay fəslində populyar olan dənizdə çimmək talassoterapiya adlanır. Suyun hərarəti 20-23 dərəcədən aşağı olmamalıdır və başlanğıc 2-3 dəqiqə olmalıdır. Daha sonra isə müddət 5-10 dəqiqəyə qədər artırılmalıdır.

 

Yuxu 

Yuxu orqanların fəaliyyətini bərpa etmək üçün vacib fizioloji prosesdir. Tələb olunan müddətdən çox və ya az yatmaq sağlamlığa mənfi təsir göstərə bilər. Yenidoğulmuş körpə üçün həmin şərt daha vacibdir. Onun düzgün və sağlam qidalanması ilə yanaşı, normal yuxu rejiminə də mütləq əməl olunmalıdır.

Yenidoğulmuş körpə üç aylığınadək 17-19 saat yata bilər. Altı aylıq körpənin sutkada 14-15 saat yatması kifayət edər. Bir yaşınadək uşağın sutkada 11-13 saat yatması yetərlidir. 2-7 yaş arası uşaqlar gecə 10-11 saat yatmalıdır. Tədqiqatlar göstərir ki saat 23:00-da boy hormonunun ifrazı artır. Bu, uşağın böyüyüb boy atması üçün əlverişli vaxtdı.

 

Günəş vannaları

11.00-16.00 saatları arasında uşaqlar kölgədə olmalıdır. Günəş vannaları səhər və ya günortadan sonra göstərilən saatların xaricində edilməlidir. Günəşdə qalma müddəti, körpələr üçün 10 dəqiqə, böyük uşaqlar üçün 20 dəqiqəni keçməməlidir. Uşağın başına nazik yay papağı qoyub günəşdən qorumalı və münasib günəş eynəyindən istifadə edilməlidir. Dəniz, qum və beton zəmindən əks olunan günəş şüaları da günəş yanığına səbəb ola bildiyi üçün uşaq geniş çətir altı və ya tam kölgə sahələrdə oynamalıdır, istirahət etməlidir.

Buludlu havalarda ultrabənövşəyi şüaları buludlardan keçərək dəridə yanığa səbəb ola bilər, bu səbəblə yayın günorta saatlarında hava buludlu olsa da, uşaq açıqda uzun müddət qalmamalıdır.

Ən təsirli qoruma şapka və geyimlərdir. Günorta saatlarında uşaq geyimdə olmalıdır. Geyimlər pambıqlı və sıx toxunuşlu olmalıdır. Məsaməli parçalardan keçən günəş şüaları yanıq yarada bilər. Yaş geyimlər də günəş şüalarını tez keçirir.  Günəş kremindən də istifadə olunmalıdır.


 

Pediatrik praktikada antibiotik inyeksiyaları

Uşaqlarda burun-udlaq və tənəffüs yolları xəstəlikləri (otit, sinusit, faringit, bronxit, pnevmoniya), həmçinin dəri və yumşaq toxumaların infeksiyaları çox rast gəlindiyi üçün antibiotiklərdən geniş istifadə olunur. Bu səbədən antibiotiklərin rasional istifadəsinə xüsusi diqqət yetirilməlidir.

Antibiotik inyeksiyaları ağrılı olduğundan, körpənin həssas psixikasını zədələyə bilər. Heç kim kiçik bir uşaqdan bu şəkildə müalicə edilməsinə razı olub- olmadığını soruşmur. Beləliklə, uşaq qorxu içində böyüyür, böyüklərə, xüsusən də tibb işçilərinə qarşı inamsız olur.  İnyeksiyalar yalnız ağrılı deyil, həm də təhlükəli ola bilər. Belə ki, inyeksiya sonrası infiltratların və abseslərin  meydana çıxama, hepatit, QİÇS və s. kimi təhlükəli infeksiyalara yoluxma riski var.

Antibiotiklərin inyeksiya şəklində tətbiq olunmasına dair ən çox yayılmış səhv fikirlər bunlardır:           

  1. Ciddi bir infeksiya yalnız inyeksiya yolu ilə müalicə olunur. 

Müalicənin təsiri dərmanın tətbiq metodundan deyil, fəaliyyət spektrindən və  törədicinin xüsusiyyətlərinə uyğunluğundan asılıdır. Məsələn, tənəffüs yolu infeksiyası mikoplazmalar tərəfindən törənərsə, makrolidlərə ehtiyac duyulur və ya betalaktamaz fermentləri istehsal edən mikroflora tərəfindən törənərsə, penisilin, ampisillin və ya oksasillin tabletləri və ya inyeksiyaları təsirli olmayacaq, amoksiklav və ya 2-ci nəsil sefalosporinlər təyin olunmalıdır.

  1. Əzələdaxili inyeksiya şəklində tətbiq edildikdə dərman daha təsirli olur.

Uşaqlar üçün antibiotiklərin müasir oral (ağızdan verilən formaları) 90-95%-ə qədər sorulma qabiliyyətinə malikdir. Çoxsaylı tədqiqatlar və kliniki təcrübə sübut etmişdir ki,  müasir antibiotiklər ağızdan qəbul edildikdə toxumalarda olduqca yüksək dərəcədə konsentrasiya əmələ gətirir. Eyni zamanda, pnevmoniya da daxil olmaqla bir sıra xəstəliklərin müalicəsində tətbiq olunan antibiotiklər yalnız oral formada mövcuddur (məsələn, yeni makrolidlər – azitromisin, roksitromisin və s.) və bütün dünyada uğurla istifadə olunur. İnkişaf etmiş ölkələrinin böyük əksəriyyətində ambulator praktikada inyeksiya şəklində antibiotiklər olduqca nadir hallarda təyin olunur. Ən ağır hallarda mərhələli terapiya prinsipindən istifadə olunur; 2-3 gün ərzində əzələdaxili yeritmədən daha ağrısız olan venadaxili terapiya və vəziyyət sabitləşdikcə, peroral formalar təyin olunur. Beləlikə, stres və lazımsız ağrının qarşısı alınır.

 

Peyvəndlər

İmmunoprofilaktika yolxucu xəstəliklərə qarşı müdafiə metodudur. Əhalinin samlağlığı, eləcə də sanitar-epidemioloji salamatlığının qorunması məqsədilə həyata keçirilir. Yolxucu xəstəliklərə qarşı immunitetin yaradılması üçün müxtəlif immunoloji preparatlardan (vaksinlər, anatoksinlər və s.) istifadə olunur. Ölkəmizdə istifadə edilən bütün peyvənd materialları Səhiyyə Nazirliyi Dərman Vasitələrinin Analitik Ekspertiza Mərkəzində müayinədən keçirilir və tam təhlükəsizdir.

Peyvəndlərin aparılması nəticəsində ölkəmizdə poliomielit xəstəliyi ləğv edilmiş, difteriya,tetanus, göyöskürək, məxmərək xəstəlikləri azalmış, hətta demək olar ki, yox dərəcəsindədir. AAP (America Pediatrik Akademiyasının) məlumatına görə vaksinoprofilaktika nəticəsində hər il dünyada 4,5 milion insan ölümdən xilas olur. Peyvəndlərin aparılması Milli Peyvənd Təqviminə əsasən həyata keçirilir. Peyvənd təqvimi 1994-cü ildə təsdiq edilib. Sonradan təqvimə əlavələr olunub.

Xəstəliklərdən  qorunmanın ən effektiv yolu vaksinasiyadır. Hal-hazırda ölkəmizdə hepatit B,  vərəm,  difteriya, göyöskürək, tetanus, poliomielit, B tip hemofil infeksiya , pnevmokokk, qızılca, parotit, məxmərək xəstəliklərinə qarşı peyvəndlər aparılır. Peyvənd yalnız tam sağlam uşağa vurulur. Bunun üçün öncədən uşaq pediatrı və nevropatoloq tərəfindən müayinə olunmalıdı. Birlikdə verilən qərara əsasən uşaga peyvənd vurulur.

Peyvəndlərə müvəqqəti əks əks göstərişlər bunlardır:  

  • Kəskin respirator infeksiya (KRİ) 

  • Xroniki xəstəliklərin kəskinləşməsi

Kəskin respirator infeksiya və kəskin bağırsaq infeksiyası keçirmiş uşaqlara hərarət normaya düşdükdən sonra peyvənd etmək olar. Xroniki xəstəliyi olan uşaqlara peyvəndlər remissiya dövründə vurulur (yəni kliniki və laborator göstəricilər norma daxilində olanda).

Mütləq əks göstərişlər bütün vaksinlər üçün:

  • Əvvəlki peyvəndə kəskin reaksiya və ya postvaksinal ağırlaşma

  • Birincili immunodefisit vəziyyətlər (immunosupressiya)

  • Bədxassəli törəmələr

  • Hamiləlik

Peyvəndlərin yan təsirləri iki qrupa bölünür: yerli və ümumi

Yerli reaksiyalar peyvənd yerində qızartı, şişkinlik, səpkilər və ağrı hissi ilə özünü biruzə verir. Ümumi reaksiyalar isə hərarətin yüksəlməsi, halsızlıq kimi əsas simptomlarla özünü büruzə verir. Adətən bu reaksiyaların peyvənd vurulduqdan 3 gün müddətində davam etməsi normal sayılır. Ümumiyyətlə peyvəndlərin yan təsirləri barəsində pediatr öncədən valideynləri məlumatlandırmalıdır və 3 gün müddətində yan təsirlər keçməsə, həkimlə əlaqə saxlamalarını bildirməlidi.

Peyvəndlər uşaqlarımızı ağır, ölümcül hətta bəzən əlilliyə gətirib çıxaran xəstəliklərdən qoruyur. Bəzən valideynlər peyvəndlərin yan təsirlərindən qorxaraq imtina edirlər. Nəzərinizə almaq lazımdır ki, peyvəndlər uşaqlarınızı ağır infeksion xəstəliklərdən və onların fəsadlarından (iflic, sonsuzluq, ensefalit və s.) və ölümdən qoruyur. Son zamanlar bütün dünyada tüğyan edən COVİD-19 virusuna qarşı peyvəndin hazırlanmasını hər kəs səbirsizliklə gözləyir. 

Azərbaycan Respublikasının Milli peyvənd təqvimi

Yaş

Peyvənd

Xəstəliklərin profilaktikası

Doğumdan sonra 12 saat ərzində

Hep B

Hepatit B xəstəliyinə qarşı peyvənd

4-7-ci gün

BCG

OPV

Vərəm əleyhinə peyvənd

Poliomielitə qarşı peyvənd

2 aylıqda

Hib

B tipli hemofil infeksiyaya, difteriya, göyöskürək, tetanus və hepatit B qarşı peyvənd

2 aylıqda

OPV

Pk

Poliomielitə qarşı peyvənd

Pnevmokok infeksiyalarına qarşı peyvənd

3 aylıqda

Hib

B tipli hemofil infeksiyaya, difteriya, göyöskürək, tetanus və hepatit B qarşı peyvənd

3 aylıqda

OPV

Poliomielitə qarşı peyvənd

4 aylıqda

Hib

B tipli hemofil infeksiyaya, difteriya, göyöskürək, tetanus və hepatit B qarşı peyvənd

4 aylıqda

OPV

Pk

Poliomielitə qarşı peyvənd

Pnevmokok infeksiyalarına qarşı peyvənd

6 aylıqda

Pk

Pnevmokok infeksiyalarına qarşı peyvənd

12 aylıqda

QPM

Vit A

Qızılça, parotit və məxmərəyə qarşı peyvənd

Vitamin A

18 aylıqda

GDT

OPV

Vit A

Difteriya, göyöskürək və tetanusa qarşı peyvənd

Poliomielitə qarşı peyvənd

Vitamin A

6 yaşında

QPM

DT

Vit A

Qızılça, parotit və məxmərəyə qarşı peyvənd

Difteriya və tetanus əleyhinə peyvənd

Vitamin A










 

Uşaqlarda burun qanaxması

Uşaqda burun qanaması ümumiyyətlə, heç bir səbəb olmadan, qəfildən baş verə bilər. Çox vaxt qanaxma qısa müddətdən sonra öz-özünə dayanır. Qanaxma uzun müddət davam edərsə, uşaq özünü zəif hiss edir, solğun olur, təzyiqi aşağı düşür, soyuq tər basır və başı fırlanır. Uzun müddət davam edən qanaxma böyük qan itkisinə, anemiyanın inkişafına səbəb olur. Uşağın nə qədər qan itirdiyini təyin etmək mümkün deyil, qanın bir hissəsini uşaq sadəcə udur.

Uşaqlarda burun qanamasının səbəbləri nədir?

  • Çox vaxt qanaxma burnun zədələnməsi nəticəsində baş verir. Uşaqların burnunda çox sayda damar olduğundan və səthə yaxın yerləşdiyindən, həmçinin selikli qişa incə olduğundan, buruna dəyən hər hansı bir zərbə qanaxmaya səbəb ola bilər.

  • Bəzən körpələrin burnuna bir şey tıxaması qan damarlarını zədələyərək, qanaxmaya səbəb olur.

  • Çox quru hava ilə nəfəsalma zamanı burnun selikli qişası quruyur, elastikliyini itirir və asqırarkən  çatlayaraq, qanaxmaya səbəb olur.

  • Damar keçiriciliyinin artması zamanı  iltihab, soyuqdəymə, qrip  zamanı burun qanaxması müşahidə oluna bilər. Bir qayda olaraq, damar divarının keçiriciliyinin artmasına irsi meyillilik olur.

  • Vegeto-damar distoniyasından əziyyət çəkən uşaqlarda, xüsusən yeniyetməlik dövründə qan təzyiqində tez-tez kəskin dəyişiklik nəticəsində burun qanaması meydana gələ bilər. 

  • Həddindən artıq istiləşmə, gün vurması da burun qanamasına səbəb ola bilər. 

  • Yeniyetmə qızlarda hormonal dəyişikliklər zamanı burun qanamaları ola bilər. Bu qanamalar yaşla əlaqədar yox olur. 

  • Burun çəpərinin əyriliyi burun qanamasına və burun tənəffüsünün pozulmasına səbəb ola bilir.  

  • Bəzən burun qanamaları burundakı xoş və ya bədxassəli bir şişin, qan xəstəliklərinin əlaməti ola bilər.

Uşağın burnundan qan gəlirsə nə etməli?

  • Uşağı sakitləşdirin (və özünüz sakitləşin). 

  • Uşaqdan başını bir az irəli əyməsini xahiş edərək otuzdurun. Körpəni qucağınıza götürün və dik vəziyyətdə saxlayın, başını bir az irəli əyin. Burun qanaması zamanı başı geri atmaq olmaz! Bu, qanın nəfəs borusuna və ya burun-udlağa axmasına, qanlı qusmaya və ya sonradan pnevmoniyaya səbəb ola bilər. Həmçinin belə vəziyyətdə uşağın nə qədər qan itirməsini bilməyəcəksiniz.

  • Pəncərəni açaraq təmiz hava axınını təmin edin. Paltarların düymələrin açın. Uşağa ağızdan dərin nəfəs almasını deyin.

  • Burun kökünə soyuq bir şey – dəsmalla bükülmüş buz və ya soyuq suya batırılmış bez qoyun. Ayaqlar, əksinə, isti olmalıdır.

  • Burun qanadını barmaqlarınızla sıxın. Kömək etmirsə, 3%-li hidrogen peroksid məhlulunda isladılmış steril bir pambıq çubuğu, xüsusi hemostatik (qankəsici) süngəri burun dəliyinə qoyun.

  • Qan dayandırıldıqdan dərhal sonra uşağa yemək, çay və ya kakao verməyin. Bu, damarların genişlənməsinə səbəb olacaq və qanaxma yenidən başlayacaq.

  • Qanaxma şiddətlidirsə və dayandırıla bilmirsə, dərhal təcili yardım çağırın.
     

Uşaqlarda EEQ müayinəsi

Elektroensefaloqrafiya (EEQ) müasir nevrologiya və pediatriyada geniş istifadə olunan müayinə metodlarından biridir. Bu müayinənin hansı hallarda və necə aparılmasına nəzər salaq.

EEQ müayinəsi nədir?

EEQ beynin işini öyrənmək, fəaliyyətini qiymətləndirmək üçün əsas müayinə üsuludur. Beyin də daxil olmaqla mərkəzi sinir sisteminin əsas elementləri sinir hüceyrələri – neyronlardır. Onlar elektrik impulslarını keçirmək və yaratmaq qabiliyyətinə malikdirlər. Bu impulslar (beyinin bioelektrik aktivliyi) xüsusi cihaz – elektroensefaloqraf tərəfindən qeyd olunur. Bu, çox həssas üsul olub, baş beyin qabığının və beynin dərin strukturlarının cüzi funksional dəyişkənliyini belə əks etdirir.  

Bu müayinə nə vaxt aparılır?

  • Yuxu pozuntuları: çətin yuxuyagetmə, yuxusuzluq, narahat yuxu, yuxuda gəzmək

  • Enurez (yuxuda sidik saxlaya bilməmək)

  • Qıcolma, epilepsiya (diaqnoz qoyulması, xəstəliyin izlənilməsi, müalicənin effektivliyinin təyin edilməsi)

  • Doğuş travmasının, hipoksiyanın nəticələri, psixomotor inkişafın ləngiməsi;

  • Kəllə-beyin travmaları

  • Beynin iltihabı xəstəlikləri (ensefalit, meningit)

  • Vegeto-damar distoniyası, huşunu itirmə

  • Baş ağrıları, başgicəllənmələr, xroniki yorğunluq

  • Autizm

  • Nitq pozuntuları, nitq inkişafının ləngiməsi, kəkələmə

  • Davranış  və diqqət pozuntuları, nevrozlar, panik həmlələr

  • Beyin qan dövranı pozuntuları;

  • Uşaq serebral iflici

  • Beyin şişləri

Müayinə necə aparılır?

Uşağın başı təmiz və quru olmalıdır. Uşağa elektrodlar birləşdirilmiş xüsusi papaq-dəbilqə geyindirilir və xüsusi dəliklərdən elktrod geli yeridilir. Prosedur uşağa heç bir narahatlıq vermir və tamamilə təhlükəsizdir. Ancaq hazırlıq prosesi uşağı qorxuda bilər. Bu səbəbdən evdə uşağa "sərgüzəştləri", məsələn güclü və sağlam olmaq üçün başına “sehirli dəbilqə” geyinəcəyi barədə danışmaq məsləhətdir. Böyük uşağa EEQ-nin necə və niyə edildiyini ətraflı izah edin. Erkən yaşlı uşaqlara müayinə adətən yuxu zamanı aparılır. 

Tədqiqatın müddəti 25-30 dəqiqədir. Uşağın hazırlanması daha çox vaxt aparır. Müayinənin özü 5-7 dəqiqə çəkir. Müayinə zamanı uşağın sakit davranması, ağlamaması, ac və yorğun olmaması vacibdir.

EEQ müayinəsini nə zaman etmək olmaz?

EEQ tamamilə zərərsiz və şüasız bir müayinə üsuludur. Bu müayinə üsulunun aparılmasına  heç bir əks-göstəriş yoxdur. Əlbəttə ki, körpədə qızdırma, kəskin bir tənəffüs xəstəliyi və ya yoluxucu xəstəlik, dəri səpgiləri aşkarlandığı təqdirdə klinikaya getməməlisiniz. 

 

Uşaqlarda otit

Otit nədir?

Otit qulağın iltihabi xəstəliyidir. Uşaqlarda ən çox rast gəlinən xəstəliklərdən biri olub, bütün yaşlarda təsadüf edilir, lakin ən çox  körpələr bundan əziyyət çəkirlər. 

 

Usaqlarda otit hansı səbəbdən baş verir?

İltihabi prosesin yaranma yerinə görə xarici, orta və daxili otit ayırd edilir. Xəstəlik kəskin və xroniki gedişli ola bilər. 

Xarici otit və ya xarici qulağın iltihabı infeksiya xarici qulaq keçəcəyinə daxil olduqda inkişaf edir. Bu, qulağı qurdaladıqda və ya qulağı düzgün təmizləmədikdə və ya qulaq kanalında furunkul əmələ gəldikdə baş verə bilər. Bu zaman xarici qulaq keçəcəyi nahiyyəsində dəri qızarır, şişkinlik nəticəsində xarici qulaq keçəcəyi daralır, şəffaf  maye axır.

Uşaqlar ən  çox orta qulağın iltihabından əziyyət çəkirlər. Bu, uşaqlarda qulağın anatomik xüsusiyyətləri ilə əlaqədardır. Belə ki, burun-udlağı qulaqla birləşdirən eşitmə borusu qısa və geniş olduğundan, hər hansı bir kəskin tənəffüs xəstəliyi zamanı infeksiya asanlıqla qulağa nüfuz edə və iltihaba səbəb ola bilir. Çimərkən qulaq  keçəcəyinə düşən su da iltihabı təhrik edə bilər. Uşaqda immunitetın zəif olması da xəstəliyə şərait yaradır. 

Uşağın səhv bir şəkildə fınxırması da otitin başlanmasına kömək edir. Buna görə uşağa hər burun keçəcəyində olan seliyi növbə ilə təmizləməyi öyrətmək lazımdır. Körpələrin burun keçəcəkləri hər gun diqqətlə təmizlənməlidir. Körpələr uzanmış vəziyyətdə qaytarırsa, süd burun-udlağa, oradan da eşitmə borusuna daxil ola bilər. Bu da orta qulağın iltihabına gətirib çıxara bilər.

 

Kəskin orta otit zamanı hansı əlamətlər olur?

Birincisi və ən başlıcası ağrıdır. Ağrı döyünən xarakterli olub, xüsusən gecələr güclənir. Qulaq önü – traqusa basarkən ağrı artır. Ağrıdan əlavə qulaqda dolğunluq hissi olur, temperatur yüksəlir (bəzən 39-40 dərəcəyə qədər), eşitmə  zəifləyir. 

Böyük yaşı uşaqlar qulağının ağrıdığını deyə bilər. Bəs danışa bilməyən çox kiçik uşaqlarda qulaq ağrısını necə bilmək olar?  

Körpənin davranışını çox diqqətlə izləmək lazımdır. Məsələn, körpə narahat olur, ağlayır, başını arxaya atır və ya bulayır, ağrılı qulağını anasının sinəsinə və ya yastığa sıxmağa çalışır, yaxşı yatmır. Körpə döşdən imtina edə bilər – bu, bir siqnal olmalıdır. Belə ki,  xəstəliyin ilk əlamətləri qidalanma zamanı dəqiq müəyyən edilə bilər. Körpə döşü əmdikdə ağrı artır, uşaq qışqırır, ayaqlarını bükür, sanki bağırsaq kolikası var.  Ancaq körpə ağrılı qulağın üstünə uzanan kimi sakitləşir və döşü əmməyə başlayır. 4 aylıqdan böyük körpələr əlini ağrıyan qulağına apara bilər. 

 

Orta otit nə ilə ağırlaşa bilər?

Orta otit irinli formaya keçə bilər. Bu zaman qulaq pərdəsi deşilir və qulaqdan irin axmağa başlayır. Bir qayda olaraq, bu halda körpənin əhvalı yaxşılaşır; temperatur azalır, qulaqdakı ağrı dayanır və ya azalır. Ancaq bu, bərpa demək deyil. İrinli otit təcili tibbi yardım tələb edir, çünki irin beyinə daxil ola bilər. Bu isə çox təhlükəlidir.

Orta otitin ciddi fəsadlara səbəb olmaması və xroniki bir formaya çevrilməməsi üçün valideynlər çox diqqətli olmalı və xəstəliyin ilk əlamətlərində LOR həkiminə müraciət etməlidirlər. Bir qayda olaraq, vaxtında və düzgün müalicə tam sağalma ilə nəticələnir.

Uşaqlarda qızdırma zamanı nə etməli

Uşaqlarda bədən hərarətinin yüksəlməsinin əsas səbəbi əksər hallarda müxtəlif virus və ya bakterial infeksiyalar, iltihabi proseslərdir.

 

Uşaqda temperatur olduqda necə hərəkət etmək lazımdır?

Hər şeydən əvvəl, narahat olmayın və temperaturu aşağı salmağa tələsməyin. Hərarətin yüksəlməsi orqanizmin təbii bir müdafiə reaksiyasıdır. Uşağın immun sistemi qoruyucu maddələrin aktiv sintezinə yalnız 38,5°C-dən yuxarı temperaturlarda başlayır.

İlk növbədə uşağın ümumi vəziyyətini qiymətləndirməlisiniz. Bu, əlavə tədbirlər üçün məlumatlı bir qərar verməyinizə kömək edəcəkdir. İstilik dərəcəsindən və körpənin yaşından asılı olmayaraq, pediatr tərəfindən dərhal müayinə tələb edən simptomlar var:

  • 3 aydan kiçik bir körpə üçün 38.0°C,  3 aydan 3 yaşa qədər uşaqlarda 38.0°C-dən yuxarı, 3 yaşdan böyük uşaqlarda 38.5°C-dən yuxarı temperatur;                                                                                             

  • atipik davranış – yüksək səslə ağlamaq, yuxululuq, iniltilər

  • güclü baş ağrısı

  • qıcolmalar

  • şüurun qaralması

  • qan təzyiqinin aşağı düşməsi

  • davamlı qusma və ya ishal

  • qarın ağrısı

  • boğaz və ya qulaq ağrısı

  • başı sinəyə bükə bilməməyiniz (bu kəskin bir ağlamaya səbəb olur) 

  • uşaqda yanaşı gedən xroniki xəstəliklərin olması

  • temperatur düşəndə belə uşağın vəziyyətində yaxşılaşma olmaması, temperatur normallaşdıqdan sonra yenidən istiliyin görünməsi

  • nadir hallarda sidiyə çıxma, dəri və selikli qişaların quru olması

  • yemək və içməkdən imtina      

 

                                                                                                                    

İstiliyi nə zaman salmaq lazımdır?

3 ayından-3 yaşadək uşaqlarda temperatur 38°C-dən, 3 yaşdan böyük uşaqlarda isə 38,6°C-dən aşağı olarsa və eyni zamanda uşaq özünü yaxşı hiss edərsə, temperaturu aşağı salmaq lazım deyil. Aşağıdakı hallarda temperaturun dərəcəsindən asılı olmayaraq müdaxilə tələb olunur:

  • Temperaturun dərəcəsindən asılı olmayaraq uşaq özünü yaxşı hiss etmir; 

  • Xroniki somatik xəstəlikləri olan bir uşaqda (ürək, ağ ciyər, beyin və ya sinir sistemi patologiyası);       

  • Əvvəllər qızdırma fonunda qıcolma tutması olmuşdursa.

 

İstiliyi necə salmaq olar?

  • Uşağı qalın geyindirməməli, üstü örtülməməli, geyimlər nazik və geniş olmalıdır;

  • Otaqda temperatur 21-22°C-dən çox olmamalıdır;

  • İlıq su ilə bədən yuyulmalı və yaxud da ilıq su (soyuq yox!) ilə silinməlidir. Bədəni spirt və ya sirkə ilə silmək olmaz;

  • Uşağa bol miqdarda maye və sulu qidalar verilməlıdir.                                                                

Ev şəraitində uşaqlarda temperatur yalnız  parasetamol və ya ibuprofen tərkibli dərmanlarla aşağı salına bilər. Bu zaman bəzi şərtlərə riayət etmək vacibdir:                                            

  • Bütün antipiretik dərmanlar yaşa görə deyil, körpənin çəkisinə uyğun təyin olunmalıdır;

  • Dərman preparatı dərmanın qəbul qaydası üzrə təlimatda göstərilirilən və həkim tərəfindən məsləhət görülən dozadan artıq olmamaqla verilməlidir; 

  • Uşaqlara temperaturu aşağı salan dərman preparatlarını 3 gün dalbadal olmaqla vemək məsləhət görülmür. 

Əgər görülən tədbirlər temperaturu düşürməzsə, bu zaman təcili yardıma, pediatra və yaxud da xəstəxanaya müraciət olunmalıdır.

Uşaqlarda və yeniyetmələrdə piylənmə 

Son illərdə bütün dünyada çəki problemi olan uşaqların və yeniyetmələrin sayında sürətli artım müşahidə olunur və bu, həm pediatrların, həm də valideynlərin problemə ciddi yanaşmasını tələb edir. 

Uşaqda piylənmə olduğunu necə müəyyənləşdirmək olar?

Uşaqlarda piylənmə uşağın faktiki bədən kütləsinin yaş normativini 15% və daha çox aşmasıdır. Bu zaman bədən kütlə indeksi (bədən çəkisi (kq/boy (m) 2) 30-dan yüksək olur.

Uşaqlarda artıq çəkinin yaranma səbəbləri hansılardır?

Uşaqlarda piylənmənin inkişafında həm genetik, həm də mühit faktorlarının, həyat tərzinin rolu var. İrsi meyil haqqında danışarkən, bədəndəki metabolik proseslərin xüsusiyyətlərinin genetik olaraq ötürülməsi nəzərdə tutulur. Çox vaxt köklük deyil, çox yemək vərdişi və ümumiyyətlə həyat tərzi ötürülür. Genetik meyil xarici amillərin təsiri altında reallaşır.

Doğuş zamanı bədən kütləsi normadan artıq olan uşaqlar (4 kq-dan artıq) risk qrupuna aiddirlər. Bundan əlavə, piylənmə ciddi patoloji  vəziyyətlər və genetik xəstəliklər nəticəsində də inkişaf edə bilər.

Uşaqlarda piylənmənin 90%-i alimentar piylənmədir, yəni həddindən artıq və ya çox kalorili qida qəbulu və aşağı fiziki aktivliyin nəticəsidir. Bu səbəbdən uşaq doğulandan onun qidalanmasına düzgün şəkildə yanaşmaq lazımdır. Körpələrdə piylənmə yüksək kalorili süni süd qarışıqlarının həddindən artıq yedizdirilməsi nəticəsində əmələ gələ bilər. Əz azı ilk altı ay ərzində ana südü ilə qidalanma erkən piylənmənin qarşısını ala bilər. 

Uşaqlarda fiziki aktivlik də kifayət qədər deyil. Belə ki, uşaqlar günün çox hissəsini məktəbdə və  ev tapşırıqlarını yerinə yetirərkən masa arxasında oturmaqla, kompüter oyunları oynamaqla, televizora, telefona və ya planşetə baxmaqla keçirirlər, yəni kifayət qədər sıx zehni yükə sahib olduqları halda, çox az hərəkət edirlər. Bu da uşaqlarda artıq çəkiyə səbəb olur. 

Uşaq məktəbdə, ailədə xroniki stres vəziyyətində və ya sosial təcriddə ola bilər. Bu zaman uşaq müsbət emosiyalar qazanmaq, özünü stresdən qorumaq üçün yollar axtarır. Yemək uşaq üçün sevinc və zövq mənbəyinə çevrilə bilər ki, bu da piylənməyə səbəb olan amilə çevrilir.

Uşaqlarda piylənmə nə ilə ağırlaşa bilər? 

Uşaqlarda piylənmə ciddi sağlamlıq problemlərinə səbəb ola bilər; mədə-bağırsaq sistemi  xəstəlikləri (qəbizlik, ishal, xolesistit, pankreatit və s.), ürək-damar sistemi xəstəlikləri (arterial hipertoniya, ürəyin işinin çətinləşməsi), ateroskleroz,  endokrin və metabolik patologiyalar (insulinə müqavimət, 2-ci tip şəkərli diabet, cinsi inkişaf pozuntular), sümük-əzələ sistemi və oynaq patologiyaları (artroz, skolioz, yastıpəncəlik) və s. Bundan başqa, uşaqda müxtəlif psixoloji çətinliklər, özgüvən  əskikliyi, komplekslər meydana çıxa bilər.

Həkimə nə zaman müraciət etmək  lazımdır?

Bədən kütləsi yaş normasının maksimum həddinə yaxınlaşmağa başlayan kimi həkimə müraciət olunmalı və tədbir görülməlidir. 

Uşaqlarda piylənmə necə müalicə olunur?

Piylənmənin müalicəsi zamanı əsas tədbirlər bədən kütləsinin aşağı salınmasına, yanaşı gedən xəstəliklərin müalicə olunmasına, alınan nəticələrin saxlanmasına yönəldilməlidir. Bədən kütləsini azaltmaq üçün uşağın həyat tərzini dəyişdirmək lazımdır, yəni yaşa uyğun qidalanma rasionu və fiziki aktivlik (gimnastika, üzgüçülük və s.) təmin olunmalıdır. Həkimlə birlikdə uşağın gündəlik kalori miqdarı hesablanmalı və valideynlər buna əməl etməlidir. Əvvəlcə, uşağın pəhrizində tərkibində heyvani yağlar və asan həzm olunan karbohidratlar olan qidaları məhdudlaşdırmaq tövsiyə olunur. Şirələrdə çox miqdarda şəkər olduğu  üçün pəhrizdə tərəvəzlərə üstünlük verilməlidir. Tərkibində piy və duzun miqdarı çox olduğundan, kolbasa verilməməlidir. Uşaq şirniyyat istəyərsə, əvəzinə quru meyvə vermək daha yaxşıdır. Körpələrə əlavə qida kimi sıyıqlar deyil, tərəvəz püreləri verilməlidir. 

Piylənmə zamanı pediatr və uşaq endokrinoloqu ilə yanaşı genetik, uşaq kardioloqu, uşaq qastroenteroloqu, uşaq ortopedi, neyrocərrah və uşaq psixoloqunun dəstəyi də tələb oluna bilər. Piylənmədən əziyyət çəkən uşaqlara masaj, iqlorefleksoterapiya, hidroterapiya, psixoterapiya göstərişdir.

 

 

Uşaqları qurd xəstəliklərindən necə qorumalı?

Helmintozlar müxtəlif parazit qurdlar – helmintlər tərəfindən törədilən və xüsusilə də uşaqlar arasında geniş yayılmış parazitar xəstəliklərdir. Uşaqlar ən çox 3-12 yaşlarında qurd xəstəliklərinə yoluxurlar. Bu da uşaqların çox vaxt gigiyenik qaydalara riayət etməməsi ilə əlaqədardır. Yoluxma əsasən alimentar yolla (ağızla) – qida, su vasitəsilə, habelə uşaq çirkli əllərini ağzına saldıqda, yaxşı yuyulmamış meyvə-tərəvəz yedikdə baş verir. Bundan başqa, kontakt yolla – məişət əşyaları ilə, it və pişiklərlə oynayarkən də yoluxma mümkündür. Uşaq orqanizmində eyni zamanda bir neçə növ helmint parazitlik edə bilər.

Uşağın hansı parazitə yoluxmasından asılı olaraq simptomlar dəyişkəndir.  Birdən-birə çox sayda qurd yumurtası ilə yoluxma baş verərsə, sağlamlıqda əhəmiyyətli pisləşmə müşahidə oluna bilər. Ancaq az sayda qurd yumurtası ilə yoluxma zamanı uşaqda qurd xəstəliyi əlamətləri uzun müddət tamamilə olmaya bilər və ya qeyri-spesifik ola bilər 

  Uşaqlarda helmintozun ilk əlamətləri:         

  • qeyri-düzgün temperatur reaksiyası  

  • iştahanın azalması və ya iştahanın yaxşı olmasına baxmayaraq uşağın arıqlaması

  •  qarında ağrılar, qəbizlik, bəzən ishal, ürəkbulanma, köp                     

  • yuxuda ağız suyunun çox ifrazı, dişlərin qıcanması                                                             

  • yuxusuzluq, yorğunluq, əzginlik, baş ağrısı, əhvalın pozulması, ağlağanlıq, yaddaşın zəifləməsi

  • allergik reaksiyalar (həm ümumi, həm lokal); qaşınma, allergik səpkilər bronxospazm

Helmintlər bağırsaqlardan vitamin, mikroelement, amin turşularının sorulmasını çətinləşdirərək uşaqda anemiyaya, nitq inkişafının, motor, əqli və fiziki inkişafın geriləməsinə səbəb ola bilər. Qan dövranına daxil olaraq bütün orqan və toxumaları zədələyə bilər. Helmintlər immuniteti zəiflətdiyindən, uşaq tez- tez xəstələnir, infeksion xəstəlıkləri daha ağır keçirir.

Bəzi spesifik helmintoz əlamətlərini də qeyd etmək lazımdır. Məsələn, bizquyruqla yoluxma zamanı (enterobioz) anus ətrafında gecələr dəri qaşınması və qaşınma izləri olacaqdır. Askaridlərə yoluxduqda, ilkin mərhələdə spesifik əlamətlər kimi öskürək, bronxit simptomları və limfa düyünlərinin böyüməsi olacaqdır.

Parazit qurdlara yoluxmanı müəyyən etmək üçün qanın seroloji, immunoloji müayinəsi, nəcisin, enterobiz zamanı perianal büküşlərdən götürülmüş materialın qurd yumurtalarına görə müayinəsi aparılır. Müayinə zamanı parazit qurdun olmasını müəyyən etmək mümkün olmadıqda, təkrar olaraq bir neçə dəfə müayinə aparılmalıdır. Lazım gəldikdə digər müayinə metodları təyin edilə bilər, məsələn, daxili orqanların ultrasəs müayinəsi, rentgenoqrafiya.

Uşaqda helmintoz müəyyən edildikdə digər ailə üzvlərinin də helmintlərə görə müayinə edilməsi və dehelmintizasiyanın aparılması məsləhət görülür. Helmintozlar zamanı yalnız mütəxəssis – pediatr və ya həkim-helmintoloq dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Helmint əleyhinə  dərman preparatları olduqca zəhərlidir, buna görə də uşağa zərər verməmək üçün dərman yalnız həkimin təyinatı ilə və dəqiq bir dozada qəbul edilməlidir.

Helmintozların profilaktikası üçün valideyinlər evin gigiyenasına ciddi nəzarət etməli, uşaqlara gigiyena qaydalarına riayət etməyi öyrətməlidirlər. Mütəmadi olaraq dırnaqların artıq hissələri kəsilməli, hər dəfə ayaqyolundan sonra və yemək qəbulundan əvvəl əllər sabunla yuyulmalı, yataq ağları və alt geyimləri yuyucu məhlullarda qaynadılmalı və ütülənməlidir. Meyvə-tərəvəz məhsulları və xüsusilə də göyərti yaxşı yuyulmalıdır. Ətdən hazırlanmış xörəklər mütləq tam bişirilməlidir.




 

Vitaminlər

Vitaminlər (latınca “vita” – həyat) üzvi birləşmələr olub insan qidasının zəruri hissəsidir. Maddələr mübadiləsinin tənzimlənməsində vitaminlərin böyük rolu var. 

Vitaminlərin əsas mənbəyi bitki mənşəli qidalardır lakin balıq, ət məhsulları, süd və yumurtada da yetərincə vitaminlər var. Qidalarla orqanizmə lazımi qədər vitamin daxil olmadıqda avitaminoz adlanan vitamin çatışmazlığı yaranır. Vitaminlər iki qrupa bölünür:

  • Suda həll olan (C vitamini və B qrup vitaminlər)

  • Yağda həll olan (A, D, E, K) vitaminləri

Suda həll olan vitaminlər

C vitamini maddələr mübadiləsinin bir çox kimyəvi proseslərində iştirak edir. Hormonların sintezində sümük və qığırdaq toxumasının əmələ gəlməsində yaraların sağalmasında zəruri olan C vitamini bitkilərin (itburnu, kələm, çiyələk, turp, bibər, pomidor, portağal, limon, alma və s.) tərkibində daha çox olur. Avitaminoz zamanı sinqa xəstəliyi əmələ gəlir. Zəiflik, yorğunluq, qanaxmalar, xüsusilə dişlərin dibinin qanaması avitaminozun əlamətləridir. C vitamininə  gündəlik tələbat 50-78 mq-dır. 

B qrup vitaminlərə bir çox vitaminlər daxildir (B1, B2, B3, B5, B6, B11, B12 və s.). Əsasən bitki və heyvan mənşəli məhsulların tərkibində olur və sinir sisteminin fəaliyyəti üçün zəruridir. B1 (tiamin) vitamininə sutkalıq tələbat 3-4 mq-dır. Buğda, noxud, yumurta sarısında, qaraciyərin tərkibində olur. Avitaminoz, yəni ciddi çatışmazlıq zamanı Beri-Beri xəstəliyi yaranır (yuxusuzluq, polinevritlər, sinir ağrıları, hissiyatın itməsi əlamətləri). B2 (riboflavin) vitamininə sutkalıq tələbat 2-4 mq-dır. Ən cox süd, balıq, tərəvəzlər və s. tərkibində olur və ürək-damar, tənəffüs, endokrin sistemlərinin fəaliyyətinə müsbət təsir göstərir. B2 avitaminozu zamanı ağız və gözün selikli qişaları zədələnir (xeyloz – dil qıpqırmızı olur), saçlar tökülür, ağız bucağı, dodaqlarda çatlar əmələ gəlir. Hemoqlobinin sintezində iştirak etdiyi üçün B2 çatışmazlığı zamanı anemiya əmələ gəlir.

B3 (niasin) antidermatit amilə sutkalıq tələbat 10 mg–dır. Çatışmazlıq zamanı Xartman xəstəliyi inkişaf edir (pellaqroid fotohəssas dəri, əqli inkişafın və boy artımının geriliyi).

B5 (pantoten turşusu) təbiətdə geniş yayıldığı üçün çatışmazlığına nadir halda  rast gəlinir. B5 ayrıca bağırsaqlardada sintez olunur. Çatışmazlıq zamanı dermatitlər, depiqmentasiya, yorğunluq, ətraflarda gecə ağrıları, tez-tez kəskin respirator xəstəliklər baş verir. Ən çox yumurtada, qara ciyərdə, tərəvəzlərdə, toyuq və mal ətinin tərkibində olur.

B6 (piridoksin) vitamininə gündəlik tələbat 2-3 mq-dır. Düyü kəpəyi, buğda, maya, qara ciyər, böyrək və s. tərkibində var. B6 çatışmazlığı zamanı saç tökülməsi, dermatit, qicolma, sinir sisteminin fəaliyyəti pozulması baş verir.

B11 (fol turşusu) qırmızı qan hüceyrələri və sinir toxumasının formalaşmasında mühüm rol oynayır. Hüceyrə bölünməsi prosesində iştirak edir. Bu səbəbdən dölün sinir sisteminin düzgün formalaşması üçün hamiləliyin ilk trimestrində qəbulu çox vacibdir. Avitaminoz zamanı iştahasızlıq, arıqlama, mədə-bağırsaq problemləri, qlossit, stomatit, hipoxrom, meqaloblast və makrositar anemiya inkişaf edir. Əsasən kahı, ispanaq, banan, qara ciyər, portağalın tərkibində olur.

B12 (sianokobalamin) vitamininə sutkalıq tələbat 1-3 mkq-dır. Xüsusən qara ciyərin tərkibində çox olur. Avitaminoz zamanı meqaloblast anemiya, atrofik, hipoasid qastrit, periferik neyropatiyalar inkişaf edir.

Vitaminlərin kontrolsuz və yüksək dozada qəbulu müxtəlif kliniki əlamətlərlə özünü büruzə verən orqanizmin intoksikasiyasına gətirib çıxarır. Belə vəziyyət hipervitaminoz adlanır. B qrup vitaminləri parenteral istifadəsi müxtəlif allergik reaksiyalara səbəb ola bilər.

 

Mənbələr

  1. Şabalov N.P uşaq xəstəlikləri

  2. https://pediatriya.az

Uşağı necə tərifləyək?

Uşağınızı müəyyən davranışına görə tərifləyin. Çalışın hansı müsbət cəhətinə görə təriflədiyinizi anlasın. Məsələn, əgər övladınız rəsm çəkibsə, “Sənin günəşin çox gözəl alınıb!” “O pişik isə lap canlı görünür!” kimi konkret nüansları vurğulayaraq tərifləyin. “Sən yaxşı oğlansan (qızsan)!”, “Əsl rəssamsan!” kimi ifadələrdən çəkinin. Unutmayın ki, şəxsiyyəti deyil, davranışı tərifləmək lazımdır. 

Təriflə yanaşı övladınıza təbəssüm edin, onu qucaqlayın. Uşaq sizin səmimi sevindiyinizi hiss etməlidir. Bu, “tərifliyim, canım qurtarsın” durumuna çevrilməməlidir. Bununla yanaşı, övladlarınızı gün ərzində bir neçə dəfə qucaqlamaq və alnını, yanaqlarını öpmək tövsiyə edilir.

Övladınızın müsbət və ya mənfi davranışlarına işarə edərək başqa uşaqların davranışların ilə müqayisə etməyin. Onda digərlərindən üstünlük hissini aşılamayın. Hər xırdalığa görə tərifləməyə ehtiyac yoxdur, əks təqdirdə tərif mənası itirəcək və uşaq bütün hərəkətlərinə görə hər zaman sizdən rəğbətləndirmə gözləyəcək. 

Tərifləyərkən uşağın nəyi asanlıqla, nəyi isə çətinliklə yerinə yetirdiyini qeyd edin. İrsi bacarıqlarına diqqətini cəmləşdirməyin (atanda vaxtilə əlaçı olub və ya anan  uşaqlıqda gözəl şeirlər ifa edirdi və bu bacarıq sənə onlardan qalıb s.). Daha çox uşağın öz səylərinə əsasən uğur qazandığı təəssüratını yaradın. 

“Böyüyəndə istedadlı rəssam olacaqsan.” kimi inam aşılamayın. Uşaq sizin gözləntinizi reallaşdıra bilməsə, məyus olacaq. Bununla yanaşı, “Boş yerə əziyyət çəkmə, onsuz da səndə alınmayacaq.” kimi fikirlər də qətiyyən səsləndirməyin. Bu cür fikirlər, uşaqların özünəinamını zəiflədir. Öncə təriflədiyiniz uğuru sonra dəyərsizləşdirməyin. Məsələ, “O rəsm dərsindən aldığın 5 heç də vacib deyildi.” kimi fikirlər səsləndirməyin.

 

Usaqlar bizdən öyrənir

Uşaqların erkən yaşlarda valideynlərindən öyrəndikləri və onların şəxsiyyətini formalaşdıran “beşlik” var:

  1. Təmizlik

Kiçik yaşlı uşaqların öyrənəcəkləri ilk dərslərdən biri səliqəli və təmiz olmalarıdır. Bu davranış instiktiv olaraq yaşamaq və sağlamlıq ilə əlaqəli vacib bir amildir. Təmiz mühit bizə sağlamlıq və ruhi rahatlıq verir.  Təmiz və səliqəli evdə yaşayan uşaqlar öz əşyalarına qulluq edirlər. Bu vərdiş yarandıqdan sonra bunu onlara həmişə xatırlatmaq lazım olmur.

  1. Zorakı münasibət 

Tədqiqatlar göstərir ki, aqressiv insanların çoxu uşaqlıqda fiziki və ya psixoloji zorakılığa məruz qalıblar. Bu, onların həyatında neqativ iz buraxıb. Unutmayın ki, zorakılıq müxtəlif formada ola bilər: evdə qışqırıq, təhqir, nifrət dolu sözlər eşidən uşaqda da kobudluq yaranır.

  1. Müsbət və ya mənfi fikirli olmaq

Mütəxəssislərin təhlilinə əsasən 4-7 yaşlılar arasında bədbəxt olduqlarını deyən və depressiyadan əziyyət çəkən uşaqlar, gördükləri, eşitdikləri ifadə və davranışları təkrarlayan uşaqlardır. Uşaqlarda yaxşı psixi sağlamlıq üçün səsələndirdiyimiz fikirlərin və münasibətimizin müsbət çalarlı olması vacibdir. “Biz bədbəxtik”, “vaxtımızı pis keçiririk” və s. kimi ifadələr eşidən uşaq böyüdükdə özünə inamsız, depressiv şəxs kimi yetişir.

  1. İşə və təhsilə sevgi

Həyatda uğur qazanmağın sirri təhsilə və işə olan sevgidir. Uşaqlar valideynlərinin evdə boşuna gəzdiyini gördükdə, başqasını aldadaraq asan yolla pul qazanmaqdan əyləncəli şəkildə danışan valideyni eşitdikdə, onlara yetkin yaşda məsuliyyəti öz üzərlərinə götürmək çətin olacaq. Uşaqlar valideynlərin kitab oxuduqlarını seyr etsələr, onları təqlid etmək ehtiyacı hiss edəcək, oxumaq üçün kitab almalarını xahiş edəcəklər. Lakin televizorun bütün günü açıq olduğu evlərdə uşaqlar öyrənmədə passiv olmağa meyilli olurlar.

  1. Qorxu

Çox vaxt uşaqlarımıza qarşı əsəbilik və onaları həddindən artıq qorumaq bizim onlara müəyyən dərəcədə etibarsızlıq və qorxu aşılamağımıza səbəb olur. Əgər biz böyüklər həmişə onları təhlükələrdən və mümkün problemlərdən xəbərdar etsək, övladlarımız həyatda istənilən vəziyyətlə qarşılaşdıqda şübhəsiz ki, qorxu hiss edəcəklər. Qorxunun bir növü də gecə qaranlıq qorxularıdır. Uşağı qorxutmaq üçün deyilən fikirlər onun həyatında iz buraxır.

Övladlarımızın fiziki və psixi sağlam böyüməsi xeyli dərəcədə bizim onlara göstərdiyimizin münasibətdən asılıdır. Odur ki, daim uşaqlarla olan münasibətimizə fikir verməliyik.


 

Uşaqlarda  qorxu  hissi

Qorxu nədir?

Qorxu təhlükəli amillərin təsirinə cavab olaraq yaranan, özünüqoruma instinktinə əsaslanan bir hissdir. Uşaqlarda qorxuların spesifik xüsusiyyəti budur ki, bu qorxular birbaşa təhlükə ilə əlaqəli deyil. Uşaqlarda qorxular əsasən yaxın insanlardan aldıqları məlumatlar və bu məlumatları öz təsəvvür və təxəyyüllərində canlandırmaqdan yaranır.

Uşaqlıq qorxularının səbəbləri

Uşaqlıq qorxularının ən əsas səbəbi  yaşanan travmatik vəziyyətdir. Məsələn, bir uşağı it dişləyirsə, gələcəkdə itlərdən qorxması ehtimalı yüksəkdir. Valideynlər körpəni nağıl personajları ilə qorxudaraq, öz məqsədlərinə çatmağa çalışırlarsa, uşaq tək və ya qaranlıqda qalmaqdan qorxa bilər. Valideynlər tez-tez belə ifadələrlə işlədir: “Ehtiyatlı ol, yıxılarsan, ayağını sındırarsan." Bu cür ifadələrdən uşaq yalnız ikinci hissəni qavrayır. Hələ də nə üçün xəbərdar edildiyini tam başa düşməyərək uşaq davamlı qorxulara çevrilə bilən narahatlıq hissi ilə dolur. Ailədə müxtəlif konfliktlər və müzakirə olunan hadisələr uşaqların diqqətindən kənarda qalmır, bu da qorxu hissinə əsas yaradır.

Uşaq qorxularının əsasında müxtəlif səbəblər dura bilər:

  1. Həddən artıq qayğı. Uşaqlar bəzən valideynləri tərəfindən həddindən artıq nəzarətə məruz qalırlar, davamlı olaraq hər yerdə onları təhlükə gözlədiyini eşidirlər. Bu, uşaqları özünəinamsız və qorxaq edir. Ümumiyyətlə müasir dövrdə böyük şəhərlərdə intensiv, streslə dolu həyat tərzi uşaqların psixikasına təsir edərək onu daha da həssas edir.

  2. Qayğının az olması. Valideynlər həddindən artıq iş yükü səbəbindən uşaqlarla çox az ünsiyyətdə olurlar. Bu boşluğu kompüter oyunları və televiziya proqramları əvəz edir. Buna görə uşaqla hər gün ən azı bir neçə saat faydalı ünsiyyət qurmaq, birgə gəzintiyə çıxmaq, oynamaq və maraqlı məqamları müzakirə etmək lazımdır.

  3. Fiziki fəaliyyətin az olması. Kifayət qədər fiziki aktivliyin olmaması da qorxuya səbəb ola bilər.

  4. Valideynin uşağa qarşı aqressiv münasibəti. Ailədə ana və ya ata lider mövqe tutursa və tez-tez digər ailə üzvlərinə qarşı aqressiv davranırsa uşaqda qorxuların yaranması demək olar ki, qaçılmazdır. Uşaq valideyni onu təhlükədən qoruyan bir obyekt olaraq qəbul etmir. Belə olduqda uşaq özünü təhlükəsizlikdə hissi etmir və onda qorxu yaranır.

  5. Ailədə qeyri-sabit atmosfer. Ailədəki qeyri-sabit emosional vəziyyət, ailə üzvləri arasında tez-tez yaşanan qalmaqallar, qarşılıqlı anlaşma və dəstəyin olmaması uşağın ailədə yaşadığı xroniki narahatlığa səbəb olur. Zamanla bu qorxulara səbəb ola bilər.

  6. Uşaqda psixoloji və psixi pozuntuların olması. Qorxu səbəblərindən biri də uşaqda nevrozun olmasıdır. Bu vəziyyət mütləq mütəxəssis tərəfindən müalicə olunmalıdır. 

Qorxuları üç növə ayırmaq olar:

  1. Obsessiv qorxular

Uşaq bu qorxuları müəyyən şəraitdə yaşayır, bu da panikaya səbəb ola bilər. Məsələn, yüksəkliklərdən, açıq sahələrdən, geniş kütlə toplanan yerlərdən və s.

  1. Sayrışan hallar

Belə qorxuların olması uşağın psixikasında ciddi problemlərin olduğunu göstərir. Onların səbəbini tapmaq və məntiqli izah etmək mümkün deyil. Məsələn, bir uşaq müəyyən bir oyuncaq ilə oynamaqdan, müəyyən paltar geyinməkdən, çətir açmaqdan və s. qorxur. Ancaq körpənizdə belə bir qorxu hissi müşahidə etsəniz, dərhal narahat olmamalı, səbəbini tapmağa çalışmalısınız. Bəlkə də obyektiv səbəblərə görə müəyyən bir oyuncaq ilə oynamaq istəmir. Məsələn, o, bu oyuncaq ilə oynayanda yıxılıb və bu oyuncaq onda ağrı ilə assosiasiya olunur.

  1. Yüksək əhəmiyətli qorxular

Bu qorxular uşağın xəyalının məhsuludur. Buna 90% hallarda rast gəlinir. Əvvəlcə bu cür qorxular həyatdakı müəyyən bir vəziyyəti ilə əlaqələndirilir. Lakin sonra uşağın düşüncələrini o qədər zəbt edir ki, o başqa heç nə barəsində düşünə bilmir. Məsələn, uşaqların xəyalında qaranlıq qorxusu əcaib məxluqlarla assosiasiya olunur.

 

Yaşla əlaqəli uşaqlıq qorxuları

Psixoloqlar müəyyən bir yaş dövründə ortaya çıxan, düzgün inkişaf zamanı yox olan qorxuları, normaya uyğun hesab edirlər:  

  • 0-6 ay –  ananın olmaması və ya onun əhvalındakı dəyişikliklər, qəfil hərəkətlər və yüksək səslər;

  • 7-12 ay – yüksək səslər, uşağın ilk dəfə gördüyü insanlar, məkanın dəyişməsi, hündürlük;

  • 1-2 yaş – yüksək səslər, valideynlərdən ayrılmaq, pis xəyallar, yad insanlar, zədə almaq, emosional və fiziki funksiyalar üzərində nəzarəti itirmək;

  • 2-2,5 yaş – valideynlərini itirmək qorxusu, eyni yaşda tanımadığı uşaqlar, zərb səsləri,  mühitdəki dəyişikliklər, təbiət təzahürləri - ildırım, şimşək, yağış;

  • 2-3 il – böyük, tanış olmayan, "özündə təhlükə daşıyan" əşyalar (məsələn, paltaryuyan maşın), adi həyat tərzində dəyişiklik, fövqəladə hadisələr (ölüm, boşanma və s.), adət edilmiş əşyaların yerlərinin dəyişməsi;

  • 3-5 il – ölüm (həyatın sonsuz olmadığını başa düşürlər), kabuslar,  təbii fəlakətlər, xəstəliklər və cərrahiyyə əməliyyatları, heyvanlar;

  • 6-7 yaş – nağıl personajları (ifritələr, ruhlar), itirmək qorxusu (ana və atanı itirmək və ya itkin düşmək), tənhalıq, məktəblə əlaqəli qorxular, valideynlərin məktəbdəki gözləntilərinə cavab verə bilməmək, fiziki zorakılıq; 

  • 7-8 il – qaranlıq, dəhşətli yerlər (zirzəmi, gizli yerlər), təbii və digər fəlakətlər, yaxınların diqqət və sevgisini itirmək, məktəbə gecikmək, məktəbdən və ya evdən qovulmaq, fiziki cəza, sinif yoldaşları tərəfindən  qəbul olunmamaq;

  • 8-9 yaş – oyunlarda, məktəbdə özünü doğrultmamaq, yalan və ya arzuolunmaz davranışa yol vermək, fiziki zorakılıq qorxusu, valideynləri itirmək, valideynlərlə mübahisə;

  • 9-11 yaş – məktəbdə və ya idmanda uğur qazana bilməmək, xəstəliklər, heyvanlar, hündürlük, təhlükli insanlar (narkomanlar, xuliqanlar, sərxoşlar və s.);

  • 11-13 yaş – məğlubiyyət, öz görünüşü və cəlbediciliyi, xəstəlik və ölüm, cinsi istismar, böyüklərdən gələn tənqid, özünü doğrulda bilməmək, şəxsi əşyaların itirmək.

Uşağımıza necə kömək edə bilərik?

Aradan qaldırılmayan qorxular həmyaşıdlarla ünsiyyət qura bilməmək, aqressivlik, sosial uyğunlaşmanın olmaması, nevroz və komplekslər kimi mənfi nəticələrə səbəb ola bilər. Uşağa kömək etməyin ilk addımı qorxunu müəyyənləşdirməkdir. Valideyn uşağın qorxuları barədə çox yumşaq, rahatlıqla, heç birinin üzərinə diqqət yönəltməyərək soruşa bilər. Qorxu hallarını müəyyən etdiyiniz zaman, sakit  reaksiya verin, çünki uşaq sizin emosional vəziyyətinizi oxuyur. Qorxu anında uşadan hansı orqanının narahatlıq keçirdiniyini soruşun, daha sonra birlikdə rahat və dərindən nəfəs alın, narahatlıq keçirən bədən üzvlərinin necə sakitləşdiyini təsəvvürünüzdə canlandırın.

Körpəni qucaqlayın, fiziki olaraq onu necə qoruduğunuzu hiss etdirin. Toxunma təması həmişə qorxu və stresi rahatlaşdıran ən təsirli vasitədir. Başqa bir effektiv metod körpə ilə birlikdə qorxu haqqında nağıl yazmaqdır. Nağılın sonu əsas qəhramanın bu qorxu üzərində qələbəsi ilə bitməlidir. 

Qorxunun rəsmini çəkmək də maraqlı və faydalı bir fəaliyyətdir. Rəsm çəkən zaman söhbət aparın, uşaqdan qorxusu barədə soruşun və həll yollarını axtarmağı təklif edin. Sonda qorxunun rəsmini yandıraraq uşaqğa izahla təlqin edirsiz ki, qoru artıq məhv oldu və onu bir daha narahat etməyəcək. 

Bundan başqa, səhnələşdirmə və ya oyun qorxularla mübarizədə çox yaxşı təsir göstərir. Bu metod əsasən qrup şəklində tətbiq olunur. Belə ki, uşaqlar qorxuları haqqında hekayələr hazırlayır və bu onu rollu oyunlar vasitəsilə canlandırırlar. Əlbəttə ki, sonra qorxu üzərində qələbə çalınır.

Bütün bunlar faydasızdırsa və uşağın qorxuları hələ də davam edirsə, mütləq psixoloqa müraciət etmək lazımdır.

 

 

Uşaqlarda pis vərdişlər və onları aradan qaldırmağın yolları

Uşaqlarda tez-tez xoşagəlməz vərdişləri müşahidə edirik. Onlardan ən çox rast gəlinənləri dırnaq yemək, barmaq sormaq, burun qurdalamaq, saçları barmağa dolamaq, qulağı ilə oynamaq, alt dodağını çeynəmək, barmaqlardan səs çıxarmaq, tüklərini yolmaq və s. 

Uşaqlarda pis vərdişlərin əmələgəlmə səbəbləri 

Uşağın psixikası çox plastikdir və müxtəlif təsirlərə çox həssasdır. Ətrafındakı hər hansı bir narahatlıq və ya dəyişiklik uşağın davranışına təsir edə bilər. Uşaqlarda pis vərdişlərin yaranmasının əsas səbəbləri bunlardır:

  • Həddindən artıq emosional gərginlik

  • Depressiya, pis əhval- ruhiyyə

  • Stresli vəziyyətlər (ailədaxili münaqişə, sevdiyi insandan ayrılma, xəstəlik və s.); 

  • Valideyn-uşaq münasibətlərində disharmoniya (valideynlər tərəfindən diqqətin az olması və emosional soyuqluq, həddindən artıq ciddiyyət, tərbiyə prosesində qeyri- stabillik)

  • Təhsildə uğursuzluq

  • Həmyaşıdları ilə münasibətdə problemlər

  • Valideynin pis adətlərinin olması

  • Məşğuliyyətin olmaması

 

Pis vərdişləri aradan qaldırmaq yolları

Uşaq çox vaxt vərdişlərindən imtina etmək istəmir və valideynlərin onu çəkindirmək cəhdlərinə müqavimət göstərir. Buna görə böyüklər səbirli olmalıdır. İlk növbədə pis vərdişin səbəbini müəyyənləşdirmək və aradan qaldırmaq lazımdır.

Uşaqlarda pis adətlə mübarizə üsulları müxtəlifdir. Ən sadə məsləhət - uşağınıza  mümkün qədər çox diqqət və vaxt ayırın. Valideynin məhəbbətini hiss etmək uşaqda özünəinam hissi yaradır. Pis vərdişlərin tərgidilməsində ailədə qarşılıqlı münasibətlərin normallaşmasının  çox önəmi var. Uşaq ailənin bir üzvü olduğunu, həm də sevilən bir üzvü olduğunu hiss etməlidir.

Uşağa evdə, küçədə, məktəbdə özünü necə aparmağı, bir sözlə, elementar davranış qaydalarını öyrətmək lazımdır. Ona başa salın ki, pis adət nədir və onu nə üçün etməməliyik. Uşaq bilməlidir ki, dırnaq yemək, barmaq sormaq, burun qurdalamaq dodağı çeynəmək xəstəliklərə səbəb ola bilər. Müxtəlif üsullarla uşaqda pis adətə qarşı ikrah yaratmağa çalışın.

Uşaqda pis adətlərin yaranmasının bir səbəbi də valideynin özündə pis adətlərin olmasıdır. Bu halda özünüzdən başlamalısınız.

Pis vərdişlə birbaşa mübarizə aparmayın, uşağı danlamayın, utandırmayın, uşağın diqqətini vərdişinə yönəltməyin. Əksinə, diqqətini maraqlı bir şeyə yönəltməyə, alternativ həll yollarını tapmağa çalışın. 

Uşaq barmağını sorursa, nə etməli?

Kiçik uşaqlar (iki və ya üç yaşa qədər) barmaqlarını tez-tez əmirlər. Bu, bir növ yuxugətirici və sakitləşdirici kimi təsir edir. Uşağın ehtiyacı olarsa, ona dəstək olun, sakitləşdirməyə çalışın. Yuxuya getməzdən bir-iki saat əvvəl aktiv oyunları istisna edin, körpəni çimizdirin, rahatlaşdırıcı masaj edin, nağıl oxuyun. Uşağın əlindən tutmaq və ya barmaqlarına vurmaq lazım deyil. Bu, problemi daha da dərinləşdirəcək.

Uşaq dırnaqlarını yeyirsə, nə etməli?

Bu, ən çox məktəbəqədər və məktəb yaşlı uşaqlarda, xüsusilə özünəinamı aşağı olan, emosional uşaqlarda rast gəlinir. Dırnaqlarını dişləyrək uşaq daxilindəki aqressiyanı, gərginliyi, qıcıqlanmanı azaltmağa cəhd edə və ya bundan sadəcə zövq ala bilər. Övladınızın həyəcan və narahatlığının səbəblərini aydınlaşdırmağa çalışın və onları dəf etməkdə yardım edin. Əgər dırnaqlarını dişləyrək uşaq qəzəbini söndürməyə çalışırsa, bunu başqa yolla, məsələn, kağızları cırmaqla və ya yastığı döyəcləməklə edə biləcəyini söyləyin. Uşağın həddindən artıq dərəcədə intellektual fəaliyyətə qapılmamasına da nəzarət edin.

Əgər uşaq sadəcə darıxdığından dırnaqlarını yeyirsə, ona rəsm, modelləşdirmə, tapmaca kimi alternativ məşğuliyyətlər təklif etmək, hərəkət prosesində uşağın barmaqlarını məşğul etmək olar. Böyük uşaqlara, xüsusən də qızlara, öz nümunənizdə dırnaqlara qulluq etmək, vaxtında kəsmək və təmiz saxlamaq öyrədilməlidir. 

Pis vərdişlər çox vaxt zərərsiz olub, tez bir zamanda yox olurlar. Lakin  davamlı pis vərdişlər artıq psixoloq və ya nevroloqa müraciət etmək üçün bir səbəbdir. Valideynlər vaxtında tədbir görsələr, arzuolunmaz davranışları daha tez və ağrısız aradan qaldırmaq olar.

 

 

 

 

.

Açıq havada gəzintinin faydaları

  • Təmiz havada olmaq uşağı sakitləşdirir, yuxusunu və iştahını yaxşılaşdırır, bədəni möhkəmləndirir.
  • Uşaq fiziki cəhətdən daha yaxşı inkişaf edir və böyüyür.
  • Sümüklərin inkişafı üçün vacib olan D vitaminin uşaq orqanizmi tərəfindən sintezini təmin edir.
  • Uşaq başqa uşaqlarla oynaya, istədiyi kimi hərəkət edə və səsini yüksəldə bilir. Bu isə uşağın özünə inam hissini və özgüvənini artırır.
  • Küləyi, qarı, yağışı, heyvanları, quşları, canlı və cansız varlıqları tanımaq və onlarla oyun oynamaq təbiəti araşdırmaq, xəyallarını genişləndirmək imkan verir.  

Qızılca virusu

Qızılca virus mənşəli, ciddi fəsadlara və ölümə səbəb ola bilən yoluxuculuğu yüksək,  hava-damcı yolu ilə yayılan ciddi bir xəstəlikdir. Qızılca peyvəndi 2000-2021-ci illər arasında 56 milyon ölümün qarşısını almışdır (ÜST). Təhlükəsiz və ucuz peyvənd olmasına baxmayaraq, 2021-ci ildə bütün dünyada qızılcadan təxminən 128.000 ölüm hadisəsi baş vermişdir; bunların əksəriyyəti peyvənd olunmamış və ya 5 yaşınadək yarımçıq peyvənd olunmuş uşaqlar arasında olmuşdur.

Qızılca hər kəsə yoluxa bilər, lakin daha çox uşaqlarda olur. Qızılca tənəffüs yolları ilə orqanizmə daxil olur və sonra bütün bədənə yayılır. Simptomlara yüksək hərarət, öskürək, burun axması və bütün bədəndə səpgi daxildir. Qızılca xəstəliyinə tutulmanın və ya xəstəliyin başqalarına yayılmasının qarşısını almağın ən yaxşı yolu peyvənd olunmaqdır.

Simptomlar

Qızılca simptomları adətən virusa məruz qaldıqdan 10-14 gün sonra başlayır. Səpgi ən çox görünən simptomdur. Erkən simptomlar adətən 4-7 gün davam edir. Tez-tez rast gəlinən simptomlar aşağıdakılardır:

  • burun axıntısı
  • öskürək
  • qırmızı və sulu gözlər
  • yanaqların içərisində kiçik ağ ləkələr

Səpgiyə məruz qaldıqdan təxminən 7-18 gün sonra, adətən üz və boyunun yuxarı hissəsində səpgilər artmağa başlayır. Təxminən 3 gündən sonra əllərə və ayaqlara yayılır. Adətən solmadan əvvəl 5-6 gün çəkir. Qızılca ilə bağlı ölümlərin çoxu xəstəliklə bağlı fəsadlar nəticəsində baş verir. Fəsadlara aşağıdakılar daxil ola bilər:

  • korluq
  • ensefalit (şişməyə və potensial beyin zədələnməsinə səbəb olan beyin infeksiyası)
  • şiddətli ishal və nəticədə dehidratasiya
  • qulaq infeksiyaları
  • pnevmoniya da daxil olmaqla ciddi tənəffüs problemləri

Əgər qadın hamiləlik zamanı qızılcaya yoluxursa, bu, ana üçün təhlükəli ola bilər və körpənin vaxtından əvvəl aşağı çəki ilə dünyaya gəlməsinə səbəb ola bilər.

Fəsadlar ən çox 5 yaşdan kiçik uşaqlarda və 30 yaşdan yuxarı böyüklərdə özünü göstərir. Xüsusilə kifayət qədər A vitamini qəbul etməyən və ya İİV və ya digər xəstəliklər səbəbindən immun sistemi zəifləmiş uşaqlarda daha çox rast gəlinir. Qızılca özü də immun sistemini zəiflədir və orqanizmin infeksiyalardan necə qorunacağını “unutmasına” səbəb olur və uşaqları son dərəcə həssas edir.

 

Kimlər risk altındadır?

İmmuniteti olmayan hər hansı bir şəxs (peyvənd olunmamış və ya peyvənd olunmuş, lakin immuniteti qazanmamış) yoluxa bilər. Peyvənd edilməmiş kiçik uşaqlar və hamilələr qızılca xəstəliyinin ağırlaşmaları üçün ən yüksək risk altındadırlar.

Yayılma

Qızılca dünyanın ən yoluxucu xəstəliklərindən biridir, yoluxmuş xəstənin burun və ya boğaz ifrazatları ilə təmasda (öskürmə və ya asqırma) və ya qızılca xəstəliyinə tutulmuş şəxsin tənəffüs etdiyi hava ilə yayılır. Virus havada və ya yoluxmuş səthlərdə iki saata qədər aktiv qalır. Buna görə də qızılcaya yoluxmuş şəxs peyvənd olunmamış yaxın təmasda olan 10 nəfərdən doqquzuna yoluxdura bilər. Səpgilərin başlanmasından dörd gün əvvəldən və səpgi göründükdən dörd gün sonraya qədər yoluxmuş şəxs tərəfindən ötürülə bilər.

Qızılca epidemiyaları xüsusilə bəslənmə yetərsizliyi olan uşaqlarda ciddi fəsadlara və ölümə səbəb ola bilər.

Müalicə

Qızılca üçün xüsusi müalicə yoxdur. Simptomları aradan qaldırmağa, xəstəni rahatlaşdırmağa və ağırlaşmaların qarşısını almağa çalışılmalıdır. Kifayət qədər su içmək ishal və ya qusma nəticəsində itirilən mayeni əvəz edə bilər. Sağlıqlı qidalanma bu dönəmdə çox vacibdir. Həkimlər pnevmoniya, qulaq və göz infeksiyalarını müalicə etmək üçün antibiotiklərdən istifadə edə bilirlər. Qızılca xəstəsi olan bütün uşaqlar və böyüklər 24 saat ara ilə iki doza A vitamini qəbul etməlidirlər. Bu, göz zədələnməsinin və korluğun qarşısını almağa kömək edir. Vitamin  A qəbulunun eyni zamanda qızılcadan ölümləri azaltdığı düşünülür.

Profilaktika

Qızılcadan qorunmağın ən təsirli yolu toplumun peyvənd olunmasıdır. Bütün uşaqlar qızılcaya qarşı peyvənd edilməlidir. Peyvənd təhlükəsiz, effektiv və ucuzdur. Uşaqlarda immuniteti inkişaf etdirmək üçün peyvənd iki doza verilməlidir. İlk doza adətən qızılca xəstəliyinin yayıldığı ölkələrdə 9 aylıq, digər ölkələrdə isə 12-15 aylıq ikən verilir. İkinci doza isə adətən 15-18 ayda verilməlidir.

Təmaslılar üçün müvafiq profilaktik tədbirlər görülməlidir. Yoluxucu olduğu dövrdə qarşılaşılmış bir xəstə ilə aşağıdakı qrup insanlar təmaslı sayılır:

  • eyni evdə yaşayan hər kəs
  • xəstə ilə eyni yerdə yatanlar (xəstəxana, internat məktəbi, hərbi hissələr)
  • eyni sinif, məktəb və ya gündüz qayğısına ehtiyacı olan uşaqlar/böyüklər
  • xəstə ilə eyni yerdə gözləyənlər (xəstəxananın gözləmə otağında olan xəstələr və xəstə yaxınları) və eyni poliklinika otağında qızılcalı xəstə müayinə edildikdən sonra 2 saat ərzində müayinə olunanlar
  • xəstə ilə eyni iş yerində işləyən həmkarları
  • xəstə ilə eyni təyyarədə səyahət edənlərdən eyni sırada oturan və ya ön və arxadaki 2 sıra olan sərnişinlər
  • eyni zamanda xəstənin gəzdiyi ümumi ərazidə olan digər şəxslər (kinoteatr, ticarət mərkəzi, restoran, ictimai nəqliyyat və s.).

Təmas sonrası peyvənd planı:

Qızılca peyvəndi şübhəli və ya dəqiqləşdirilmiş qızılca təması olan və iki doza sənədləşmiş peyvəndi olmayan, xəstəliyi keçirməyən və 6 aydan yuxarı olan hər kəsə tətbiq edilməlidir. 6-11 ay arasında tətbiq olunan doza adi peyvənd cədvəlindəki dozanı əvəz etmədiyi üçün doza 12-ci aydan sonra (ən azı dörd həftə ara ilə) təkrarlanmalıdır.

Təmas sonrası immunoqlobulin tətbiqi:

Peyvəndin tətbiq oluna bilməyəcəyi hallarda (6 aydan kiçik körpələr, hamilə qadınlar, immunosupressiv insanlar və peyvəndin əks göstəriş olduğu digər hallarda) tövsiyə olunur.

 

Qeyd: Qızılca peyvəndi alacaq insanlar hamiləlik və əks göstərişlər barədə sorğu-sual edilməlidir.

 

Şəbnəm Bağırlı

Pediatr

Angina

Angina (kəskin tonzillit) yuxarı tənəffüs yollarının tez-tez rast gəlinən xəstəliklərindən olub, badamcıqlarda və digər limfoid toxumalarda gedən iltihabi proses və bədənin ümumi intoksikasiyasının inkişafı ilə xarakterizə olunur. Xəstəliyə müxtəlif mikroorqanizmlər – viruslar, bakteriyalar, göbələklər səbəb olur. Anginanın ən çox yayılmış törədicisi streptokoklardır. Eyni zamanda, virus mənşəli anginalara da çox təsadüf edilir. Xəstəliyin klinik təzahürləri streptokok angina ilə çox oxşardır, lakin  mühüm fərqlər var. Onları yalnız həkim təyin edə bilər.

Xəstəlik adətən hava-damcı yolu ilə yayılır. Bununla yanaşı, evdə ümumi məişət  vasitələrindən istifadə edərkən də yoluxma mümkündür. İnfeksiyanın yaxın təmasda yoluxması xəstəliyin ilk günündən mümkündür. Kiçik uşaqlar infeksiyaya qarşı xüsusilə həssasdırlar.

Yerli immunitet zəif olduğu halda, mikroblar badamcıqlarda qalır və aktiv şəkildə çoxalmağa başlayır. Beləliklə, badamcıqlar iltihablaşır və özləri bir infeksiya mənbəyinə çevrilir. Eyni zamanda, mikrobların həyat fəaliyyətinin zəhərli məhsulları qana sorulur, orqanizmdə yerli və ümumi iltihabi reaksiyaya səbəb olur. Xəstəlik vaxtında müalicə edilmədikdə ciddi ağırlaşmalar – revmatik xəstəlik, infeksion artrit, nefrit, meningit və digər patologiyalar meydana çıxa bilər.

Anginanın ümumi əlamətləri:

  • temperaturun 38-39˚С və daha yuxarı qalxması, titrətmə
  • udqunma zamanı boğazda ağrı
  • regionar limfa düyünlərinin böyüməsi
  • ümumi halsızlıq, zəiflik
  • iştahanın azalması
  • kiçik uşaqlarda ağlağanlıq

Müayinə zamanı  badamcıqlarda və ətraf toxumalarda qızartı, şişkinlik, bəzən irin tıxacları müəyyən olunur.

 

Anginanın müalicəsi

Uşaqda anginanın olmasından şübhələndikdə valideynlər dərhal ixtisaslı bir mütəxəssisdən məsləhət almalıdırlar. Özbaşına müalicə uşağın sağlamlığına düzəlməyən zərər verə bilər. Həkim xəstəliyin növü və mərhələsinə uyğun olaraq optimal müalicəni təyin edir.

Bakterial (streptokok) angina zamanı antibiotiklər (patogenin həssaslığını nəzərə alaraq) təyin edilir. Badamcıqların virus mənşəli zədələnməsi zamanı isə  antibiotiklərin istifadəsi göstəriş deyil. Xəstəyə virus əleyhinə preparatlar təyin olunur. Angina göbələklər tərəfindən törədildikdə uşağa göbələk əleyhinə  dərmanlar verilir.

İltihabı azaltmaq və boğaz ağrısını aradan qaldırmaq üçün yerli spreylərdən, sorma dərmanlardan, qarqaralardan istifadə edilə bilər. Kiçik uşaqlarda ağız boşluğunu antiseptik məhlullarla yumaq olar. Yerli prosedurların istifadəsi xəstəliyə səbəb olan mikroorqanizmlərə birbaşa təsir göstərməyə imkan verir, sağalma prosesini əhəmiyyətli dərəcədə sürətləndirir və paratonzilyar abses, flegmona və s. kimi ağırlaşmaların qarşısını alır.

Uşaqlarda anginanın müalicəsində dərman preparatları ilə yanaşı fizioterapiya metodları da yaxşı effekt verir. Həkim uşağın  yaşını, xəstəliyi ağırlıq dərəcəsini və mərhələsini nəzərə alaraq, ultrasəs müalicəsi, UBŞ, inhalyasiya, UYT, elektroforez, fonoforez, maqnit terapiyası, fototerapiya və s. təyin edə bilər.

 

Ümumi tövsiyələr

Angina yoluxucu bir xəstəlik olduğu üçün xəstə uşaq müvəqqəti təcrid olunmalıdır. Kəskin tonzillit demək olar ki, həmişə yüksək temperaturla müşayiət olunur. Bu səbəbdən valideynlər uşağın yataqda qalmasına nəzarət etməli, yüksək temperaturu aşağı salmağa çalışmalıdırlar. İnfeksiyanın orqanizmdən kənarlaşdırılmasını sürətləndirmək və susuzlaşmanın qarşısını almaq üçün körpəyə çox miqdarda təmiz su, kompot, meyvə şirələri və digər mayelər verilməlidir. Bundan əlavə, valideynlər uşağı düzgün qidalandırmalıdırlar; udlağın qıcıqlanmasının qarşısını almaq üçün isti, kobud, ədviyyatlı, qızardılmış və duzlu qidalar istisna edilməlidir. Uşaq pəhrizində qaynadılmış və ya buxarda bişmiş yeməklər, meyvə və tərəvəz püreləri, az yağlı bulyonlar olmalıdır.

Bütün hallarda unutmamalıyıq ki, müalicənin vaxtında başlaması və düzgün, hərtərəfli aparılması oynaqlar, böyrəklər və ürək tərəfindən ciddi fəsadların yaranma riskini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.

 

Rübabə Quliyeva

Həkim-pediatr, pedaqoq

Biotin çatışmazlığı

Biotin və ya B7 vitamini suda həll olan B qrup vitaminlərindən biri olub, qlükoza, amin turşuları və yağ turşularının metabolizmində əhəmiyyətli rol oynayır. Son tədqiqatlar hüceyrələrin proliferasiyası, DNT-nin reparasiyası, genlərin epigenetik tənzimlənməsi, həmçinin immun sisteminin normal fəaliyyət göstərməsində biotinin rolunu təsdiqləyir.

Biotin müxtəlif qida mənbələrindən əldə edilir, həmçinin  bağırsaq bakteriyaları tərəfindən sintez olunur. Buna görə də qidalanma ilə bağlı səbəblərdən biotin çatışmazlığı nadir hallarda baş verir. Uzun müddət qıcolma əleyhinə preparatlar qəbul edən şəxslərdə bağırsaqlarda vitaminin mənimsənilməsinin pozulması səbəbindən biotin çatışmazlığı inkişaf edə bilər. Yumurta ağında olan avidin  zülalı biotin ilə möhkəm birləşdiyindən vitaminin mənimsənilməsi pozulur. Bu səbəbdən həddindən artıq  çiy yumurta yeyən insanlarda biotin çatışmazlığı meydana çıxa bilər. Son tədqiqatlar hamilə və döşlə əmizdirən qadınların çoxunda biotin səviyyəsində azalmanı göstərir. Hamiləlik dövründə biotin çatışmazlığının teratogen ola biləcəyinə dair narahatlıqlar var və bəzi ekspertlər hamilə qadınlar tərəfindən qəbul edilən qidada biotinin miqdarının daha çox olmasını məsləhət görürlər. Kifayət qədər biotin olmayan və ya hipoallergen süni qarışıqlarla qidalanan körpələrdə də biotin çatışmazlığı müşahidə edilə bilər. Uzun müddətli peroral  antibiotik müalicəsi biotin istehsal edən bağırsaq florasını məhv edir. Bağırsaqların iltihabı xəstəlikləri olan insanlar da bağırsaqlarda biotinin malarbsorbsiyası nəticəsində biotin çatışmazlığı riskinə məruz qalırlar. Lakin kəskin biotin çatışmazlığı əsasən biotin homeostazında iştirak edən fermentlərin (məsələn, biotinidaza) çatışmazlığının nəticəsidir. Biotinidaza  defisiti (BTD) autosom - resessiv tipli olub və təxminən 60 000 doğulan uşağın 1-də rast gəlinir. Qiymətləndirməyə görə  120 nəfərdən 1-i bu vəziyyətə görə heteroziqotdur. Fermentlərin çatışmazlığı dərəcəsi fərqli ola bilər. Kəskin biotinidaza çatışmazlığı olan insanlarda  fermentin səviyyəsi normanın 10% - dən aşağıdır, biotinidazın qismən çatışmazlığı olan insanlarda isə fermentin səviyyəsi normanın 10-30% - i arasındadır.

Biotin metabolizminə təsir göstərən müəyyən genetik qüsurları olan xəstələrdə də biotin çatışmazlığının klinik görünüşü müşahidə olunur. Lakin biotin çatışmazlığı təzahürlərinin inkişafına cavabdeh olan bütün mexanizmlər  hələ tam müəyyənləşdirilməyib.

Biotin çatışmazlığının əlamətləri və simptomları hər yaşda olan insanlarda inkişaf edə bilər. Erkən aşkarlanma və biotin müalicəsi ilə biotin çatışmazlığının bir çox simptomları və əlamətləri aradan qalxır. Bu səbəbdən ABŞ və bir çox digər ölkələrdə yeni doğulmuş körpələrin skrininqi həmçinin BTD çatışmazlığı testlərini də əhatə edir.

Vaxtında aşkar və müalicə edilmədikdə ağır biotin çatışmazlığı zamanı görmə və eşitmə problemləri, inkişaf gecikmələri və koqnitiv pozuntular baş verə bilər. Xəstələrdə anomal dəri və saç dəyişiklikləri, metabolik və nevroloji dəyişikliklər ola bilər. Biotinin qismən çatışmazlığı olan şəxslərdə simptomlar adətən yalnız stress dövrlərində, məsələn infeksiyalar zamanı baş verir.

Biotinidazanın dərin çatışmazlığı olan insanların əksəriyyətində simptomlar erkən körpəlikdə (3,5 aylarında) inkişaf edir; lakin bəzilərində o artıq həyatın birinci həftəsindən sonra inkişaf edə bilər, başqalarında isə yeniyetməlik yaşınadək asimptomatik qala bilər.

Etiologiyasından asılı olmayaraq biotin çatışmazlığının klinik təzahürləri oxşardır. Ancaq simptomların başlama vaxtı, inkişaf sürəti ağırlıq dərəcəsi və ardıcıllığı çox fərqlənə bilər.

İlk simptomlar adətən dəri və saçlar ilə əlaqəli olur:

- quru dəri

- konyuktivit

- seboreyalı dermatit

- göbələk infeksiyaları, xüsusilə kandidoz

- göz, burun, ağız  ətrafında və aralıq nahiyyəsində pullu, qırmızı səpkilər

- nazik və kövrək saçlar

- kövrək dırnaqlar

- saç tökülməsi və ya tam alopesiya

Əgər diaqnoz qoyulmazsa və müalicə edilməzsə, nevroloji simptomlar inkişaf etməyə başlayır. Ən tez-tez rast gəlinən nevroloji dəyişikliklərə aşağıdakılar daxildir:

- əzələ hipotoniyası

- motorika zəifliyi

- halsızlıq

- ataksiya

- görmə sinirinin atrofiyası, görmə qabiliyyətinin azalması

- neyrosensor eşitmə qüsuru

- yüngül depressiya, bəzən güclü yorğunluq hissi və yuxululuq , ağır hallarda hətta koma

- psixi statusda dəyişikliklər

- əzələ ağrıları (mialgiya)

- halüsinasiyalar

- hiperesteziya və paresteziya

- qıcolmalar (adətən mioklonik, generalizəolunmuş və fokal, eləcə də uşaq spazmları)

- proqressiv spastik parez və miyelopatiya

- görmə sinirinin atrofiyası

- neyrosensor eşitmə problemləri ( biotinidazanın kəskin çatışmazlığı olan körpələrin75% - də inkişaf edə bilər)

Həmçinin mədə-bağırsaq pozuntusu inkişaf edir. Ən çox aşağıdakı simptomlar müşahidə olunur:

- ürəkbulanma

- qusma

- anoreksiya

Tənəffüs simptomları:

- stridor

- apnoe

- hiperventilyasiya

Metabolik problemlər:

- asiduriya

- asidoz

- yüngül hiperammoniemiya  

Sağlam insanlarda qan zərdabında biotinin səviyyəsi 133-329 pmol / l təşkil edir, sidiklə biotinin ekskresiyası isə 18-127 nmol / 24 saat təşkil edir. Biotin və onun katabolitlərinin sidiklə ekskresiyasının azalması biotin çatışmazlığının erkən əlamətidir .

Biotin çatışmazlığı olan xəstənin müalicəsi zamanı etiologiya  nəzərə alınmalıdır. Vitamin çatışmazlığı genetik xəstəliklərlə əlaqədardırsa, genetik məsləhətləşmə  tələb olunur. Yenidoğulmuşların müayinəsində biotinidaz çatışmazlığı aşkar edilə bilər.

Biotin çatışmazlığı olan xəstələrə tibbi yardımın göstərilməsinin ən vacib aspektlərinə vəziyyətin erkən tanınması və oral yolla gündə 5-10 mq biotin ilə müalicənin  başlaması daxildir. Bəzi mütəxəssislər cinsi yetkinlik dövrünün başlanğıcında dozanı gündə 15-20 mq-a qədər artırmağı təklif edirlər. Qismən çatışmazlığı olan uşaqlara adətən gündə 1-5 mq biotin təyin olunu. Biotin metabolizminə təsir edən genetik xəstəliklərin diaqnozu olan insanlar üçün biotin ilə ömürlük müalicə tələb olunur. Biotin çatışmazlığı riski olanlara (hamilə və ya süd verən analar, həddindən artıq miqdarda yumurta ağı, uzun müddət antibiotiklər və ya qıcolma əleyhinə preparatlar qədul edənlər) zəruri hallarda biotin əlavələri təklif edilməlidir. Biotin əlavələri dəri, saç və dırnaqların sağlamlığını yaxşılaşdırmaq üçün istifadə edilir. Biotinin yüksək dozalarının müəyyən nevroloji vəziyyətlərdə (məsələn, dağınıq skleroz ) kömək etdiyi aşkar edilmişdir. Bilmək vacibdir ki, biotin əlavələrinin qəbulu müəyyən laboratoriya testlərinə mane ola bilər. Bu isə yanlış müsbət və ya yanlış mənfi nəticələrə gətirib çıxara bilər.

 

Mənbə

https://emedicine.medscape.com/article/984803-workup#c4

 

Rübabə Quliyeva

Həkim-pediatr, pedaqoq

Süd dişi çəkimi

Süd dişləri çəkilməlidirmi?

Süd dişləri aşağıdakı hallarda çəkilə bilər:

- periodontal yararsız dişlər;

- müalicəyə yararlı olmayacaq qədər çürük dişlər;

- daimi dişin çıxmasına maneə törədən süd dişləri;

- ortodontik səbəblər;

- restovrasiya edilə bilməyəcək qırıq dişlər;

- gömülü dişlər;

- iltihablı və ya lezyonlu dişlər;

- endodontik müalicə edilə bilməyəcək dişlər.

Həkim dişin çəkiminə qərar verdikdən sonra adətənradyoqrafik müayinə edilir, uşağa bütün prosedur izah edilir.

Süd dişləri də mütləq şəkildə lokal anesteziya altında yəni, keyidilərək çəkilməlidir. Cəmiyyət arasında süd dişinin kökü yoxdur düşüncələri olsada, süd dişlərinin kökü vardır. Sadəcə çoxmobil oynayan dişlər və ya qırılıb qalan kiçik parçalar gel vasitəsiilə çəkilə bilər. Digər bütün hallarda mütləq anestetik istifadəedilməlidir. Diş keyidildikdən sonra uşağa alətlərin funksiyasınıonu qorxutmadan izah etmək lazımdır və mümkün qədər incəhərəkətlərlə diş ağız boşluğundan uzaqlaşdırılmalıdır.

Çəkim sonrası mütləq diqqət edilməli qaydalar:

- uşaq və ailəsinə ətraflı məlumatlar verilməli, keyləşdiricinintəsiri keçmədən yemək yeyilməməlidir (yanaq və ya digəryumuşaq toxumalar dişlənilsə ciddi travmalara səbəb ola bilər);

- qüvvətli qarqara edilməməlidir;

- uşaqlara tüpürməmək lazım olduğu öyrədilməlidir;

- biraz ağrı, bəzi hallarda isə şişkinliyin olması normal qəbuledilməlidir;

- gün ərzində həddindən artıq isti və ya soyuq qidalanmaolmamalıdır;

- çərəz, popcorn kimi xırda və çəkim nahiyəsinə dola biləcəkqidalardan istifadə edilməməlidir;

- mütləq həmin nahiyə təmiz saxlanılmalı, fırçalanmaya nəzarətedilməlidir;

- süd dişlərinin vaxtından əvvəl çəkilməsi zamanı lazım olan hallarda yer tutucudan istifadə edilməlidir.

Yertutucunun istifadə səbəbləri:

- mövcüd diş düzümünü qorumaq;

- erkən çəkimlərdə dişlərin əyilməsinin qarşısını almaq;

- bəzən estetik, fonetik səbəblərlə yaranacaq problemləri ortadan qaldırmaq. 

Adətən çəkilən dişin sayına və pozisiyasına uyğun yer tutucu növü seçilir. Əsas 2 yer tutucu növü var: sabit yəni hərəkətsiz vəhərəkətli yer tutucular (bunlar bəzən ortodontik səbəblə də istifadəedilir). Əgər daimi dişin üzərində 1 mm-dən az sümük qalıbsa vədaimi dişin çıxmağına 6-9 ay varsa yer tutucu istifadəsinə ehtiyacyoxdur. 

Diş çəkimi sonrası 6 aylıq periodlarla müayinə şərtdir. Bu hallarda uşağın gigiyenası, yer tutucuda aşınma və ya toxumadairritasiya olub olmadığı dəyərləndirilməlidir. Təbii ki altdaki daimi dişin pozisyasına da baxılmalıdır.

 

Nəzrin Rəsulzadə

Həkim-stomatoloq

Süd dişləri niyə tez çürüyür?

Süd dişlərinin mina qatı daha incə olduğu üçün xırda bir kariyes belə sürətli irəliləyə bilir. Bu səbəblə periodik müayinələr şərtdir.Kiçik yaşlarda fırçalamaya nəzarət çətin olur, ana südü ilə qidalanma,paketli və şəkərli qidanın çox istifadəsi və s. faktorlar dişlərə təsir edir. Bu səbəblə  “nöqtə” ölçüsündə olsa belə kariyesi vaxtında müalicə etməyi tövsiyə edirik. Belə hallarda sadəcə plomb müalicəsi etsək də, kariyes dərinləşdikcə müalicə kompleksləşir.

Süd dişi ağrıyırsa nə edilməlidir?

Süd dişi ağrı verməyə başlayıbsa artıq müalicə üçün bir qədər gecikildiyini göstərir. Öncəliklə ağrıkəsici verilməli, həkimdən mütləq şəkildə randevu alınmalı və randevuya gedənə qədər tez-tez dişlər fırçalanmalı, həmin nahiyədə qida qalığı qalmamasına diqqət göstərilməlidir.

Bu dişə hansı müalicə metodunun tətbiq ediləcəyinə isə stomatoloq qərar verir. Diş ağrı verirsə əksər hallarda süd dişi kanal müalicəsi məsləhət görülür. Bir çox analar fikirləşir ki, süd dişlərinin siniri yoxdur. Lakin bu belə deyil. Süd dişlərinin də siniri var və bu sinirin daimi dişin siniri ilə heç bir əlaqəsi yoxdur.

Uşaq stomatoloqları süd dişlərinin vaxtından öncə çəkilməsini çox tövsiyə etmirlər. Lakin bu o demək deyil ki, heç bir süd dişi çəkilməməlidir. Əgər diş iltihablanıbsa, təkrarlayan infeksiya mənbəyivarsa, dişin tacı restovrasiyaya uyğun deyilsə (yəni plomb və ya süd dişləri üçün hazırlanan xüsusi qapaqlar qoyula bilmirsə) bu hallarda dişin çəkimi daha uyğundur.

Hal-hazırda uşaq stomatologiyasının ayrılmaz bir parçası da paslanmaz qapaqlar, bioflex və zirkon qapaqlardır. Artıq süd dişləri üçün də kifayət qədər keyfiyyətli materiallardan hazır qapaqlar istehsal olunur və ən böyük avantajları ölçü almağa ehtiyacın olmamasıdır. Prefabrik olduqları üçün birbaşa tətbiq edilə bilirlər. Bu qapaqlar fiziki qüvvətlərə qarşı kompozit plomblardan daha davamlıdırlar və heç bir toksiklikləri yoxdur. Böyük kariyesli dişlərdə xüsusilə kanal müalicəsi zamanı dişlərdə bu qapaqların istifadəsi əvəzolunmazdır.

Bəzən valideynlərdə belə bir sual yaranır, onsuzda süd dişləridüşəcəksə niyə qapaqdan istifadə edirik? Çünki süd azı dişləri 8-10yaşında dəyişir və o yaşa qədər ağız içində sağlam şəkildə qalması daimi dişlərin düzgün çıxması üçün olduqca vacibdir.

 

Nəzrin Rəsulzadə

Həkim-stomatoloq